Xaybar Jalol
16. Muxoliflar bilan munosabatda mo‘tadillik
Islomdagi mo‘tadillikning eng yorqin ko‘rinishlaridan biri muxoliflar bilan muomala qilishdir. Aziz Islom dini ilk bor namoyon bo‘lganidan buyon adolat, hikmat, rahm-shafqat va insof tamoyillariga asoslanib keladi. U o‘z izdoshlarini hatto fikriy, diniy va ijtimoiy muxoliflar bilan munosabatda ham ushbu qadriyatlarga rioya etishga chaqiradi. Shu bois Islom me’yorsiz zo‘ravonlik va haddan oshishni ham qabul qilmaydi, botilga taslim bo‘lish va haqdan ko‘z yumishni ham joiz deb bilmaydi. Balki musulmonlar uchun muvozanatli va hikmatli yo‘lni belgilab beradi.
Fikrlar xilma-xilligi va muxoliflarning mavjudligi insonlar hayotidagi Allohning hikmatlaridan biridir. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ
(Hud surasi, 118-oyat)
Tarjimasi:Agar Robbingiz xohlaganida, barcha insonlarni bir ummat qilgan bo‘lar edi. Ammo ular hamisha ixtilofda bo‘lib keladilar.
Demak, ixtilofning mavjudligi o‘z-o‘zidan muammo emas. Muhimi, bunday ixtiloflarga qanday munosabatda bo‘lishdir. Islom musulmonlardan muxoliflar bilan muomala qilishda diniy, axloqiy va insoniy tamoyillarga rioya etishni, zulm, tahqirlash, haqorat va insofsizlikdan uzoq turishni talab qiladi.
Qur’oni Karim muxoliflar bilan muloqot qilish borasida shunday marhamat qiladi:
ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
(Nahl surasi, 125-oyat)
Tarjimasi:Robbingizning yo‘liga hikmat va go‘zal nasihat bilan da’vat qiling hamda ular bilan eng go‘zal usulda munozara qiling.
Ushbu oyat muxoliflar bilan munosabatda mo‘tadillikning eng muhim tamoyillaridan birini bayon etadi. Islom da’vat, muloqot va haqni himoya qilish mantiq, dalil, odob va hikmat asosida bo‘lishini istaydi, g‘azab, tahqirlash va qo‘pollik asosida emas.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning siyratlari ushbu tamoyilning eng go‘zal namunasidir. U zot da’vat faoliyatlari davomida turli qarshiliklar, haqoratlar, ozorlar va adovatlarga duch kelganlar. Biroq ko‘p hollarda muxoliflar bilan halimlik, sabr-toqat va go‘zal axloq asosida muomala qilganlar. Aynan mana shu yuksak axloq ko‘plab insonlarning Islomni qabul qilishiga sabab bo‘lgan.
Aziz Islom dini hatto dushmanlarga nisbatan ham adolatli bo‘lishni musulmonlarga buyurgan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى
(Moida surasi, 8-oyat)
Tarjimasi:Bir qavmga bo‘lgan adovatingiz sizlarni adolatsizlik qilishga undamasin. Adolat qiling! Bu taqvoga yaqinroqdir.
Ushbu oyat Islomning eng ulug‘ axloqiy tamoyillaridan birini bayon etadi. Chunki ko‘p odamlar muxoliflari bilan yuzma-yuz kelganlarida insof va xolislikni chetga suradilar. Ammo Islom musulmondan ixtilof va adovat holatida ham haqiqatni buzib ko‘rsatmaslikni hamda adolatdan chetga chiqmaslikni talab qiladi.
Boshqa tomondan, muxoliflar bilan munosabatda mo‘tadillik haqdan voz kechish yoki botil qarshisida sukut saqlash degani emas. Islom musulmonlarni haq yo‘lida sobit turishga va haqiqatni himoya qilishga chaqiradi. Biroq bu himoya shar’an joiz, hikmatli va axloqiy usullar bilan amalga oshirilishi lozim.
Turli davrlarda musulmon jamiyatlarida kuzatilgan katta muammolardan biri muxoliflar bilan munosabatda haddan oshish bo‘lgan. Ba’zan ilmiy va fiqhiy masalalardagi ixtiloflar adovat, g‘iybat, tuhmat va hatto takfirga olib kelgan.
Bunday yo‘l Islom ruhiga ham, salafi solihlarning yo‘llariga ham mos kelmaydi. Ummahning ulamolari va buyuk allomalari ilmiy ixtiloflarga qaramay, bir-birlarining hurmatlarini saqlaganlar va fikriy kelishmovchiliklarning qalblar o‘rtasidagi adovatga aylanishiga yo‘l qo‘ymaganlar.
Shuningdek, tafrit, ya’ni sustkashlik va haddan tashqari bo‘shashish ham xavflidir. Bunda inson bag‘rikenglik nomidan haq bilan botilni bir xil deb bilishi yoki yaqqol xato va og‘ishlarga befarq bo‘lib qolishi mumkin. Islom na ifrotni, na tafritni qabul qiladi. Balki musulmonni haqni aytishda axloqqa, sobitqadamlikda hikmatga, ochiq-ravshanlikda esa adolatga rioya etishga chaqiradi.
Bugungi kunda aloqa vositalari kengayib, turli qarashlar avvalgidan ko‘ra ko‘proq namoyon bo‘layotgan bir sharoitda ushbu islomiy tamoyilga rioya etishga bo‘lgan ehtiyoj har qachongidan ham ortib bormoqda. Ko‘plab keskinliklar, adovatlar va bo‘linishlarning sababi shundaki, odamlar muloqot va dalillash o‘rniga haqorat, tahqirlash va mutaassiblikka yuz tutmoqdalar.
Shunday ekan, muxoliflar bilan munosabatda mo‘tadillik musulmondan haq yo‘liga sodiq qolgan holda adolat, axloq, hikmat va insofni tark etmaslikni talab qiladi. Musulmon haqiqatni go‘zal usulda bayon etishi, o‘z e’tiqodi va qadriyatlarini zulm hamda tajovuzga yo‘l qo‘ymasdan himoya qilishi, muxoliflari bilan esa Qur’oni Karim va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnatlarida belgilangan tamoyillar doirasida munosabatda bo‘lishi lozim.
Ana shu yo‘l jamiyatda islohot, o‘zaro tushunish va haqiqatning keng yoyilishi uchun zamin yaratishi mumkin.
Davomi bor…
