Akbar Jamol
Pokiston tarixi shundan dalolat beradiki, qarorlar xalqning xohish-istaklari va obyektiv voqeliklar asosida emas, balki yopiq eshiklar ortida, tor doiradagi harbiy tafakkur va o‘ninchi sinf saviyasidan kelib chiqqan cheklangan dunyoqarash asosida qabul qilinsa, davlatlar taraqqiyot sari harakatlanmaydi. Aksincha, ular o‘z qo‘llari bilan mavjudlik ildizlarini zaiflashtiradi. Amerikaning «The New York Times» gazetasi yaqinda e’lon qilgan, Pokiston armiyasi va razvedka idoralari vakillari Afg‘oniston Islomiy Amirligiga qarshi guruhlar bilan yashirin uchrashuvlar o‘tkazganini fosh etgani aytilayotgan xabar mutlaqo ajablanarli emas.
Bu xabar yoki fosh etish, aslida, Pokistonning uzoq yillardan beri davom etib kelayotgan va muvaffaqiyatsizlikka uchragan harbiy siyosatining davomidir. Ushbu siyosat mamlakatga foyda keltirish o‘rniga, doimo unga o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan zararlar yetkazib kelgan. Pokiston og‘ir iqtisodiy inqiroz botqog‘iga botgan bir paytda, mamlakat armiyasi va razvedka idoralarining qo‘shni davlatda yangi vakillik urushini (Proxy War) boshlashga urinishi nafaqat strategik nodonlik, balki Pokiston davlatining mavjudligini ham xavf ostiga qo‘yish demakdir.
Pokiston xalqi bu haqda jiddiy o‘ylab ko‘rishi kerak: xalqning peshona teri va qalb qoni evaziga topilgan boylikning 70–80 foizi mudofaa budjetiga ajratilishiga sabab bo‘lgan harbiy siyosat qanday natijalar berdi? Bir necha o‘n yillar davomida Jammu va Kashmirda o‘nlab qurolli guruhlar tashkil etildi va vakillik urushlari olib borildi. Biroq buning natijasida Pokiston diplomatik maydonda yakkalanib qoldi, iqtisodiyoti vayron bo‘ldi va oxir-oqibat general Ashfaq Kayani rahbarligidagi harbiy qo‘mondonlik o‘z mag‘lubiyatini tan olishga hamda Kashmir borasidagi avvalgi siyosatidan chekinishga majbur bo‘ldi. Natija hammaga ayon: Hindiston nazorati ostidagi Kashmir to‘liq Dehli nazoratida qoldi, Islomobod esa shunchaki tomoshabin bo‘lib turdi. Pokiston armiyasi va razvedka idoralari Kashmirda boshdan kechirgan tarixiy mag‘lubiyatidan saboq olish o‘rniga, ayni harbiy avantyurani yana takrorlamoqchi.
2025-yil oktabridan 2026-yilning o‘rtalarigacha Afg‘oniston hududiga uyushtirilgan bevosita havo hujumlari va uchuvchisiz uchish apparatlari zarbalari ham Pokiston armiyasini o‘zi ko‘zlagan maqsadlariga yetkaza olmadi. Natijada bu armiya mag‘lubiyat va umidsizlikning eng quyi bosqichiga tushib qoldi. Endilikda u Afg‘onistonning sobiq respublika tuzumiga xizmat qilgan yollanma jangarilar va isyonchi guruhlarni Afg‘oniston Islomiy Amirligiga qarshi kurashish uchun o‘z himoyasiga olmoqda. Afg‘oniston Islomiy Amirligining bayonotlaridan tashqari, Eronning «Tasnim» axborot agentligi tomonidan yaqinda e’lon qilingan xabarlar ham Pokiston xalqining ko‘zini ochishi uchun yetarlidir. Ushbu xabarlarga ko‘ra, Pokiston armiyasi Afg‘onistonning sobiq respublika hukumati davrida xizmat qilgan qochqin askarlar va komandolarga Balujistonda boshpana bergan.
Bu yollanma askarlardan nafaqat Afg‘onistonda beqarorlikni kuchaytirish, balki Balujistonning o‘zida ham baluj ayirmachi guruhlariga qarshi qo‘zg‘olonlarni bostirish (Counterinsurgency) amaliyotlarida foydalanilmoqda. O‘z mamlakatidagi norozi fuqarolarni bostirish va ichki muammolarini hal qilish uchun boshqa davlatning qochqin askarlaridan yordam so‘rash armiyaning kuchidan dalolat bermaydi. Aksincha, bu harbiy tizimning keskin zaifligi va fikrlash qobiliyatining sustligini ko‘rsatadi. Ushbu siyosat nafaqat harbiy nuqtayi nazardan aqlsiz qaror, balki Pokiston va Afg‘onistonning kelajak avlodlari o‘rtasida uzoq davom etadigan nafrat va adovat urug‘larini sepishga qaratilgan dahshatli fitna hamdir.
Bu vakillik urushining og‘ir xarajatlarini Xaybar-Paxtunxva aholisi to‘lamoqda. Pokiston Tolibon harakati (TTP) ta’sirining kengayishi va parallel boshqaruv tizimining (Shadow Governance) shakllanishi oqibatida Pokistonning harbiy tuzilmalari ushbu viloyat ustidan nazoratni yo‘qotgan. Sarosimaga tushib qolgan hokimiyat, aftidan, vaqtincha gubernator boshqaruvi — «Governor’s Rule» tartibini joriy etgan. Ehtimol, Pokiston armiyasi bu yashirin o‘yin abadiy sir bo‘lib qoladi, degan noto‘g‘ri tasavvurga berilgandir. Biroq Afg‘oniston Islomiy Amirligining ziyrakligi va oqilona harakatlari bu yashirin o‘yinning asl mohiyatini fosh etdi.
2026-yil sentabr oyining oxirida Afg‘onistonning Nuriston viloyati Kamdesh tumaniga Durand chizig‘ining narigi tomonidan qurolli guruh kirib kelgan. Guruh tarkibida IShID a’zolari va sobiq Afg‘oniston armiyasi askarlari ham bo‘lgan. Afg‘on harbiy kuchlari guruh a’zolarini qurshab olib, ularning bir qismini o‘ldirgan, boshqalarini esa qo‘lga olgan. Bu hodisa Pokistonning razvedka strategiyasiga qattiq zarba berdi.
Yigirma yil davomida dunyoning yirik qudratlarini mag‘lubiyatga uchratgan afg‘on harbiy kuchlarini bunday tajribasiz va samarasiz vakillik guruhlari bilan qo‘rqitib bo‘lmaydi. Kobul hukumati bir necha bor aniq bayon qilganidek, Pokistondagi qurolli faoliyat o‘sha mamlakatning ichki muammosi hisoblanadi. Pokiston armiyasi esa bu borada doimo Afg‘onistonni mas’ul qilib ko‘rsatib kelgan. Shunga qaramay, Afg‘oniston Islomiy Amirligi yaxshi qo‘shnichilik tamoyillariga muvofiq, ushbu muammolarni tinchlik, o‘zaro anglashuv va muloqot orqali hal etish tarafdori ekanini yana bir bor ta’kidlaydi. Albatta, agar Pokiston Afg‘oniston Islomiy Amirligiga qarshi urush boshlasa, Amirlik o‘z tuzumini qanday himoya qilishni yaxshi biladi.
Shu sababli Pokiston xalqi endi quyidagi savolni o‘rtaga qo‘yishi kerak: mamlakat o‘z mavjudligi, iqtisodiyoti va hududiy yaxlitligini xavf ostiga qo‘ygan holda, bir necha harbiy general va razvedka mansabdorlarining geosiyosiy avantyuralari (Geopolitical Adventurism) uchun yana qancha vaqt haq to‘laydi?
Dakhaning qulashi tarixi ko‘z o‘ngimizda turibdi. O‘sha voqeada xalq irodasini bostirish va kuch ishlatishga tayanish mamlakatning ikki qismga bo‘linishiga olib kelgan edi. Bugun Xaybar-Paxtunxva va Balujiston o‘ta nozik va inqirozli bosqichga kirgan bir paytda, Pokistonning vakillik guruhlariga asoslangan bu siyosati mamlakatni avvalgidan ham dahshatliroq yangi geografik falokat sari yetaklamoqda.
Endi Pokiston armiyasi va razvedka idoralari strategik o‘yinlar hamda vakillik guruhlaridan foydalanish siyosatidan voz kechishi, mag‘lubiyatini tan olishi va xavfsizlik siyosatini to‘liq ravishda xalq vakillari hamda siyosiy rahbariyat nazorati va ixtiyoriga topshirishi vaqti keldi. Ular qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarda o‘zaro hurmat, tenglik va diplomatiya yo‘lini tutishlari kerak. Aks holda, bugun boshqalar uchun qazilayotgan chuqur bir kun kelib Pokiston davlatining o‘zini butunlay o‘z qa’riga tortib ketadi.
