Doktor Humom Sultoniy
Moturidiylik va qabrlarga oid aqidalarni nisbat berish masalasi
Moturidiylikni tanqid qiluvchi ayrim oqimlar Barelviya maktabining ba’zi doiralarida mavjud bo‘lgan qabrlar bilan bog‘liq ixtilofli aqida va urf-odatlarni barcha moturidiylarga nisbat berishga urinadilar.
Bunday dalillash ilmiy omonatdorlik va insofga muvofiq emas. Chunki muayyan bir fikriy maktabga mansub ayrim izdoshlar yoki unga aloqador guruhlarning o‘ziga xos qarashlarini shu maktab barcha izdoshlarining umumiy e’tiqodi deb hisoblash mumkin emas.
Faqat moturidiy mazhabiga mansublik asosida moturidiylar va Tolibonni qabrlarga oid aqidalarga ergashuvchilar deb hisoblash to‘g‘ri emas. Xuddi shuningdek, ayrim zolim hukmdorlar va saroy ulamolarining tarafdorlari o‘zlarini salafiylikka mansub deb da’vo qilsalar ham, ularning fikrlari va xatti-harakatlari uchun mas’uliyatni butun salafiylik maktabi zimmasiga yuklab bo‘lmaydi. Shu kabi Barelviya maktabining ayrim doiralariga xos aqidalarni ham barcha moturidiylarga nisbat berib bo‘lmaydi.
Adolat va insof taqozosi shuki, har bir fikriy maktabning aqidalari ishonchli ilmiy manbalar hamda uning ulamolarining hujjatli qarashlari asosida o‘rganilishi kerak. Ayrim mansub shaxslarning fikrlari va xatti-harakatlari asosida butun bir maktab haqida hukm chiqarish to‘g‘ri emas.
Moturidiy aqidasi kufrga asoslanganmi?
Moturidiy aqidasining umuman kufrga asoslanganligi haqidagi da’vo zarur shar’iy dalillarga ega emas. Chunki moturidiy ulamolar Islomning asosiy ruknlariga, Alloh taoloning yagonaligiga, Muhammad sollallohu alayhi vasallamning payg‘ambarliklari va oxirgi payg‘ambar ekanliklariga, Qur’oni Karimning haq ekaniga hamda Qiyomat kuniga iymon keltiradilar.
Islom shariatida takfir musulmonning diniy maqomi haqidagi hukm bilan bog‘liq bo‘lgan nihoyatda nozik masaladir. Shu sababli shariat musulmonlarni takfir qilishda ehtiyotsizlikka yo‘l qo‘yish va shar’iy dalilsiz kufrni nisbat berishdan qattiq qaytargan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar:
أَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ لِأَخِيهِ يَا كَافِرُ، فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا.
(Buxoriy, hadis: 6104)
Tarjimasi: Kimki musulmon birodariga: Ey kofir! desa, bu so‘z ikkisidan biriga qaytadi.
Shuningdek, Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا.
(Niso surasi, 94-oyat)
Tarjimasi: Sizlarga salom bergan kishiga: Sen mo‘min emassan, demang.
Ushbu shar’iy ko‘rsatmalarga ko‘ra, bir musulmon yoki musulmonlar guruhini faqat mazhabga mansubligi, kalomiy ixtilof yoki muxoliflarning da’volari asosida takfir qilish mumkin emas.
Muayyan bir shaxsni takfir qilish uchun, avvalo, uning aytgan so‘zi yoki qilgan amalining shar’iy hukmi aniq o‘rganilishi kerak. Shundan so‘ng takfir shartlarining mavjudligi va uning to‘siqlari yo‘qligi e’tiborga olinishi lozim. Jaholat, e’tiborga molik ta’vil, majburlash va masalaning turiga qarab boshqa shar’iy uzrlar bu masalada muhim ahamiyatga ega. Ularni o‘rganish esa ahli ilm zimmasidadir.
Shunday ekan, biror so‘z yoki aqidani kufr deb hukm qilish, uni bid’at deb hisoblash hamda kufr hukmini muayyan shaxsga tatbiq etish uchta alohida shar’iy masaladir. Shu sababli moturidiy ulamolar va ushbu aqidaga ergashuvchilarni faqat kalomiy ixtiloflar yoki mazhabiy mansublik asosida umumiy takfir qilish shar’iy jihatdan asoslanmaydi.
Islomiy Amirlik va Tolibonni takfir qilish da’vosi va uning shar’iy tahlili
IShID xavorij va boshqa ayrim takfirchi guruhlar Islomiy Amirlik va Tolibonni takfir qilish uchun ularning Devbandga mansubligi va moturidiy aqidasini dalil sifatida keltiradilar. Biroq bunday ilmiy va e’tiqodiy mansublikning o‘zi takfir uchun shar’iy dalil bo‘la olmaydi.
Bu borada yana bir haqiqatni eslatib o‘tish zarurki, Afg‘oniston aholisining keng qatlami va Tolibonning aksariyati ushbu murakkab kalomiy masalalar hamda e’tiqodiy ixtiloflarning tafsilotlaridan xabardor emaslar. Shuningdek, ular bu nozik va ixtisoslashgan masalalarga kirishishga alohida qiziqish ham bildirmaydilar. Ular, odatda, barcha kalomiy ixtiloflarning tafsilotlarini bilmagan holda, o‘z ulamolari va mashoyixlarining ilmiy hamda e’tiqodiy yo‘llariga ergashadilar.
Shunga qaramay, Tolibonning ayrim muxoliflari bu kalomiy ixtiloflarni haddan tashqari kuchaytirib ko‘rsatadilar, ularda mubolag‘aga beriladilar hamda ulardan takfir va tafriqa keltirib chiqarish vositasi sifatida foydalanadilar.
Tolibonning e’tiqodiy munosabatiga keladigan bo‘lsak, ular Shayxulislom Ibn Taymiya, Imom Ibn Qayyim rahimahumalloh va ummatning boshqa buyuk ulamolarini haqorat qilmaydilar. Aksincha, bu buyuk zotlarning so‘zlari va ko‘rsatmalari o‘tmishda ham Tolibonning rasmiy jurnallari va ilmiy manbalarida keltirilgan, hozir ham keltirilmoqda.
Shuningdek, Tolibonning pozitsiyasi shundan iboratki, salafiy aqidaga ega bo‘lishning o‘zi jazolash yoki ta’qib qilishga sabab bo‘lmaydi. Ular faqat mazhabiy va fikriy ixtiloflar sababli salafiylarning aqidalari, madrasalari va masjidlariga aralashmaydilar. Albatta, ayrim oqimlar Tolibonni takfir qilsa, xalqni ularga qarshi gijg‘ilasa va ular bilan to‘qnashuvga undasa, Tolibon bunday harakatlarga nisbatan amaliy choralar ko‘radi.
Shu sababli Tolibon go‘yoki salafiy aqidaga ega bo‘lganlari uchungina, hech qanday jinoyat sodir etmagan salafiylarni o‘ldiradi va qatag‘on qiladi, degan umumiy ayblovlar aniq va ishonchli dalillar keltirilmas ekan, qabul qilinishi mumkin emas.
Islomiy Amirlik Afg‘onistonda yana hokimiyatga qaytganidan so‘ng, xabarlarga ko‘ra, salafiy jamoatlar ham Islomiy Amirlikka bay’at berib, shu orqali mavjud tuzum bilan hamkorlik qilishlarini e’lon qilganlar. Ushbu jamoatlar bilan Islomiy Amirlik o‘rtasidagi yaxshi munosabatlar va o‘zaro ishonchning mustahkamlanishi shuni ko‘rsatadiki, musulmonlar fiqhiy ixtiloflarga qaramay, umumiy islomiy qadriyatlar, o‘zaro hurmat va tushunish asosida bir-birlari bilan tinch va samarali munosabatlar o‘rnatishlari mumkin.
Islomiy Amirlik va salafiy jamoatlar Islomning asosiy aqidalariga, Qur’oni Karimning haq ekaniga, Nabaviy sunnatga va Islom ummatining birligiga ishonadilar. Shu sababli ular o‘rtasidagi mavjud ilmiy va kalomiy ixtiloflar musulmonlar orasida adovat, takfir va tafriqa keltirib chiqarish vositasiga aylanmasligi kerak.
Islom ummatining manfaatlari ham turli ilmiy va e’tiqodiy maktablar izdoshlaridan ixtiloflarni yanada chuqurlashtirish o‘rniga, o‘zlarining umumiy diniy qadriyatlariga urg‘u berishni, asossiz ayblovlar va takfirchi targ‘ibotlarning oldini olishni hamda birodarlik, birlik va o‘zaro ishonch muhitini mustahkamlashni taqozo etadi.
Islom tarixidan namunalar va e’tiqodiy ixtiloflarga munosabatda insofga rioya qilish zarurati!
O‘tmishda Islom ummatining ko‘plab buyuk va mashhur ulamolari ash’ariy fikriy maktabiga ergashganlar. Imom Navaviy, Hofiz Ibn Hajar Asqaloniy va Izzuddin ibn Abdussalom ana shunday mashhur zotlardan hisoblanadilar. Shuningdek, ushbu fikriy maktab bilan aloqador bo‘lgan mashhur hukmdorlar va harbiy qo‘mondonlar ham Islom tarixida katta xizmatlar ko‘rsatgan va ulkan fathlarni qo‘lga kiritganlar.
Bu shaxslar orasida Sulton Salohiddin Ayyubiy nomini alohida ta’kidlash lozim. Qariyb to‘qson yillik salibchilar hukmronligidan so‘ng Baytul Maqdisni ozod qilgan o‘sha buyuk fotihning ushbu ulkan tarixiy xizmati bugungi kunda ham ulamolar, tarixchilar, shoirlar va yozuvchilar tomonidan faxr va ehtirom bilan yodga olinadi. Holbuki, Sulton Salohiddin Ayyubiy ash’ariy aqidasining qat’iy tarafdorlaridan bo‘lgan va o‘z hukmronligi ostidagi hududlarda, ayniqsa, Misrda ushbu aqidani targ‘ib qilishga alohida e’tibor qaratgan.
Boshqa tomondan, Usmoniylar imperiyasining buyuk hukmdori Sulton Muhammad Fotih hanafiy va moturidiy ilmiy an’analarida mashhur bo‘lgan tarixiy shaxslardan biridir. Uning fathlari, harbiy rahbarligi va tarixiy xizmatlari bugungi kungacha e’tirof va maqtovga loyiq deb hisoblanadi.
Ushbu ikki hukmdorning tarixiy namunalari shuni ko‘rsatadiki, Islom tarixidagi shaxslar va hukumatlarni faqat ularning kalomiy mansubligi asosida baholash kerak emas. Balki ularning aqidalari, faoliyati, adolati, diniy xizmatlari va musulmonlar hayotiga ko‘rsatgan ta’siri ham e’tiborga olinishi lozim.
Ushbu bahsning asosiy maqsadi shuki, musulmonlar e’tiqodiy ixtiloflar sababli bir-birlarining ilmiy, diniy va tarixiy xizmatlarini inkor etmasliklari kerak. Islom ummati odamlarning dini va dunyosini himoya qiladigan, shariat hukmlarini tatbiq etadigan, mazlumlarni qo‘llab-quvvatlaydigan, musulmonlarning xavfsizligi va qonuniy huquqlarini ta’minlaydigan adolatli hukumatga muhtojdir. Bu hukumatga moturidiy Sulton Muhammad Fotih rahbarlik qiladimi yoki ash’ariy Sulton Salohiddin Ayyubiy rahbarlik qiladimi, buning farqi yo‘q.
Shu sababli kim ash’ariy yoki moturidiy bo‘lishidan qat’i nazar, agar u Alloh taoloning shariati asosida odamlar o‘rtasida hukm chiqarsa, ularning dini va dunyosini himoya qilsa, ularning dushmanlari bilan do‘st tutinmasa hamda musulmonlarning dushmanlarini ularga qarshi qo‘llab-quvvatlamasa, bunday shaxs shariat hukmlarini buzib ko‘rsatadigan, ularning asl mohiyatini o‘zgartiradigan, hukmlarni to‘xtatib qo‘yadigan va ularning tatbiq etilishiga to‘sqinlik qiladigan, zolim va isyonkor hukmdorlarni qo‘llab-quvvatlaydigan, din dushmanlari yonida turadigan hamda yahudiylar va nasroniylarning musulmonlar yurtlari va mol-mulki ustidan hukmronlik o‘rnatishlari uchun ular bilan hamkorlik qiladigan o‘zini salafiy deb atovchi shaxsdan minglab, hatto yuz minglab marta yaxshiroqdir!
Xulosa
Yuqoridagi bahslardan ma’lum bo‘ladiki, moturidiylik Islom aqidasi sohasida tanilgan kalomiy yo‘nalishlardan biri bo‘lib, hanafiy e’tiqodiy an’anasi bilan chuqur tarixiy va ilmiy aloqaga ega. Ushbu maktab ulamolari Islom aqidalarini himoya qilish, tafsir, hadis, fiqh va boshqa islomiy ilmlar sohasida e’tiborga molik xizmatlar ko‘rsatganlar. Garchi ayrim kalomiy masalalarda boshqa ulamolar bilan turli qarashlarga ega bo‘lgan bo‘lsalar-da.
Bu ixtiloflar ilmiy tanqid va muhokama mavzusi bo‘lishi mumkin. Biroq moturidiy ulamolarni, ushbu aqida izdoshlarini yoki Islomiy Amirlik va Tolibonni faqat mazhabiy mansublik yoxud kalomiy ixtiloflar asosida umumiy takfir qilish zarur shar’iy dalillarga ega emas.
Shu sababli Islom ummati ulamolari va fikriy maktablar o‘rtasidagi ixtiloflarni baholashda ilmiy insof, shar’iy ehtiyotkorlik va o‘zaro hurmatga rioya qilish zarur. Chunki dalilsiz takfir qilish hamda mazhabiy ixtiloflar orqali musulmonlar o‘rtasida adovat va tafriqa keltirib chiqarish ummat birligi va islomiy birodarlikka zarar yetkazadi.
