Karim Akrami
Amirul-mo‘minin hafizahullohning aza marosimlari va haj safaridan qaytish bilan bog‘liq nomaqbul urf-odatlar haqidagi tavsiyalari (3-qism)
Amirul-mo‘minin hafizahullohning nomaqbul urf-odatlardan saqlanish borasidagi islohiy ko‘rsatmalarini o‘rganish davomida 17-sonli farmonda e’tibor qaratilgan yana bir soha aza marosimlari va haj safaridan qaytish bilan bog‘liq urf-odatlardir. Garchi bu ikki soha dastlab qaraganda to‘y marosimlari, shirinlik ulashish va to‘yona kabi odatlarga nisbatan kamroq e’tibor tortsa-da, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan oilalar hamda jamiyat zimmasiga katta yuk yuklaydi. Bu odatlar Islom ta’limotlari va ko‘rsatmalariga mos kelmaydigan nomaqbul an’analarga borib taqaladi.
Axborot va madaniyat vazirligi Nashriyotlar muovinligi maslahatchisi Kobulda bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda marhumning oilasi tomonidan taom tayyorlanishi «isqof» marosimini o‘tkazish va katta xarajatlar bilan xatmi Qur’on marosimlarini tashkil etish shuningdek nikohda to‘yona olish shariatga zid odatlardan ekanini ochiq bayon qildi. Uning ta’kidlashicha Islomiy Amirlik rahbarining farmoniga muvofiq ushbu odatlar shar’an va qonunan taqiqlangan.
Aza marosimlaridagi eng muhim nomaqbul odatlardan biri marhumning oilasiga taom tayyorlash va ta’ziya bildirish uchun kelgan kishilarga ziyofat berish majburiyatining yuklanishidir. Afg‘onistonning ko‘plab hududlarida motam tutayotgan oila dastlabki kunlarda uchinchi yettinchi va qirqinchi kunlarda ta’ziya bildirish uchun kelgan kishilarga taom tayyorlashi kerak degan noto‘g‘ri tushuncha keng tarqalgan. Bu odat nafaqat shar’iy asosga ega emas balki motam tutayotgan va eng og‘ir ruhiy holatni boshdan kechirayotgan oilaning zimmasiga katta iqtisodiy yuk ham yuklaydi.
Islom ta’limotlariga ko‘ra marhumning oilasiga taom tayyorlab berish qo‘ni-qo‘shnilar va qarindoshlarning vazifasidir aksincha emas. 17-sonli farmonda ushbu odatning taqiqlanishiga alohida urg‘u berilgani rahbariyatning yillar davomida urf-odat va obro‘-e’tibor nomi ostida jamiyatga singdirib kelingan ushbu johiliyat odatining ijtimoiy va iqtisodiy zararlarini chuqur anglaganini ko‘rsatadi.
Yana bir misol Kobuldagi yig‘ilishda shariatga zid odatlardan biri sifatida qayd etilgan «isqof» va katta xarajatlar bilan xatmi Qur’on marosimlarini o‘tkazishdir. Ba’zan ko‘plab kishilarni taklif qilish va katta mablag‘ sarflash bilan birga o‘tkaziladigan bunday marosimlar motam tutayotgan oilaga taskin berish o‘rniga ularni Islomdagi soddalik ruhiga mos kelmaydigan dabdaba, rasm-rusumlar va ijtimoiy bosim ostida qoldiradi.
Tahliliy nuqtayi nazardan qaraganda ushbu odatlarning taqiqlanishini Amirul-mo‘minin hafizahulloh 17-sonli farmon davomida ta’kidlab kelayotgan asosiy tamoyil ya’ni jamiyatni soddalik sari qaytarish hamda oilalarni hech qanday shar’iy asosga ega bo‘lmagan majburiy urf-odatlar yukidan xalos etish doirasida ko‘rish mumkin.
17-sonli farmonda e’tibor qaratilgan yana bir masala haj va umra safaridan qaytgan hojilar bilan bog‘liq urf-odatlardir. Ayrim hududlarda haj safaridan qaytgan hojining katta xarajatlar bilan ziyofatlar uyushtirishi hamda qarindosh-urug‘lari va tanishlariga qimmatbaho sovg‘alar tarqatishi odat tusiga kirgan. Bunday ijtimoiy kutilmalar ba’zan Alloh taoloning farzini ado etish uchun safarga chiqqan hojilarni moliyaviy bosim ostida qoldiradi va ushbu ma’naviy safarning asosiy maqsadini dunyoviy dabdaba va rasm-rusumlar soyasida qoldiradi. 17-sonli farmonda bu odatlar ham nomaqbul urf-odatlar jumlasidan deb topilib taqiqlangan. Ushbu hukmning tahlili shuni ko‘rsatadiki Amirul-mo‘minin hafizahulloh nazarida hatto diniy ibodatlar ham ijtimoiy raqobat va moliyaviy imkoniyatlarni namoyish etish vositasiga aylantirilmasligi balki o‘zining ma’naviy ixlosi va soddaligini saqlab qolishi lozim.
Amirul-mo‘minin hafizahullohning aza marosimlari va haj safaridan qaytish bilan bog‘liq nomaqbul urf-odatlarni taqiqlash borasidagi ta’kidlari Islomning asosiy tamoyillaridan biri «La zarar va la ziror» ya’ni «O‘zingizga ham boshqalarga ham zarar yetkazmang» degan qoidaga asoslanadi.
Garchi bu odatlar tashqi ko‘rinishda ijtimoiy madaniyatning bir qismi sifatida qabul qilinsa-da amalda ular ortiqcha xarajatlarni yuklash, ruhiy bosimni yuzaga keltirish va ijtimoiy hamjihatlikni zaiflashtirish vositasiga aylangan. 17-sonli farmon ushbu odatlarni aniqlash va taqiqlash orqali Afg‘oniston jamiyatini johiliyat davridan qolgan urf-odatlarning zararli ta’siridan xalos etish hamda qimmatga tushadigan rasm-rusumlar o‘rnini haqiqiy hamdardlik egallaydigan madaniyat sari yo‘naltirishni ko‘zda tutadi.
Ushbu maqsadga erishish uchun ulamolar, mas’ullar va ommaviy axborot vositalarining xalqni xabardor qilish borasidagi hamkorligi zarur. Toki odamlar bu urf-odatlardan xalos bo‘lish nafaqat shar’iy vazifa, balki o‘zlari va oilalari manfaatiga ham xizmat qilishini anglab yetsinlar. Bu Islomiy Amirlik tizimi Afg‘oniston xalqi uchun dunyo va oxirat saodatiga erishish yo‘lida tutgan yo‘lidir.
