Akbar Jamol
Mahalliy bozorda ushbu tamoyil va sodda tizimning qanday ishlashini tushunib olsak, xuddi shu ekspluatatsion tizim jahon miqyosida qanday faoliyat yuritishini anglashimiz osonlashadi. Hozirgi davrda butun dunyo savdo va moliya tizimi deyarli to‘liq an’anaviy sudxo‘rlik tamoyillari asosiga qurilgan. Xuddi bir ko‘chadagi do‘kondor vaqt o‘tishi evaziga ijara haqi olgani kabi, xalqaro moliya institutlari hamda yirik va rivojlangan davlatlar ham kambag‘al va rivojlanayotgan mamlakatlarga qarz berganida yoki tovarlarni nasiyaga taqdim etganida, ularning yo‘liga foyda olish tuzog‘ini yoyadilar.
G‘arb an’anaviy iqtisodiyotining asosiy tamoyillaridan biri Pulning vaqt qiymati (Time Value of Money) deb ataladi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, bugungi bir dollar kelajakdagi bir dollardan qimmatroq hisoblanadi. Shu sababli, ushbu sudxo‘rlikka asoslangan tizim nuqtayi nazaridan, agar biror kishi boshqa birovga uzoq muddatga pul yoki tovarni qarzga bersa, muddatning uzayishi evaziga qo‘shimcha pulni foiz sifatida olishga haqli hisoblanadi.
Ushbu global mexanizmni yaxshiroq tushunish uchun Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasida neft bo‘yicha yaqinda tuzilgan kelishuvlarni misol qilib keltirishimiz mumkin. Iqtisodiy istilohda bu Neft haqini kechiktirib to‘lash imkoniyati (Deferred Oil Payment Facility) deb ataladi. Tasavvur qiling, Pokiston ichki iqtisodiyotini faol saqlab turish va sanoat tarmoqlarining uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun o‘n besh yil davomida olti milliard dollar qiymatidagi xom neftga juda muhtoj. Biroq mamlakat davlat xazinasida uning haqini darhol to‘lash uchun yetarli miqdorda naqd dollar mavjud emas.
Agar jahon bozorida xom neftning bir barreli o‘rtacha yuz dollar ($100) bo‘lsa, Pokiston olti milliard dollar evaziga jami oltmish million (60 000 000) barrel neft oladi.
Pokiston Saudiya Arabistonidan quyidagicha iltimos qiladi: Ushbu oltmish million barrel neftni bizga nasiyaga bering, uning asosiy qiymatini esa o‘n besh yil davomida sizga bo‘lib-bo‘lib to‘laymiz.
Bu yerda Islom shariatining muqaddas tamoyiliga ko‘ra, Saudiya Arabistoni nasiyaga sotish muddatini hisobga olib, ushbu oltmish million barrel neftning umumiy narxini olti milliard dollardan, masalan, olti milliard besh yuz million dollarga oshirishi va bitimning yakuniy narxini boshidanoq belgilashi mumkin. Bunday holatda bu joiz savdo bitimi, ya’ni bay’i mu’ajjal (muddatli savdo) hisoblanadi.
Ammo butun jahon moliya tizimi an’anaviy moliyaviy qarz (Financial Loan) tamoyillariga asoslanganligi sababli, xalqaro sudxo‘rlik shartnomalarida bunday oldi-sotdi mutlaqo boshqacha va ekspluatatsion usulda amalga oshiriladi. Saudiya Arabistoni moliya jamg‘armasi aynan o‘sha oltmish million barrel neftni bozorning dastlabki narxida, ya’ni har bir barrelini yuz dollardan Pokistonga yetkazib beradi. Ushbu jamg‘arma qarz muddati sababli neftning asosiy narxini oshirmaydi, balki shartnomada quyidagicha qayd etadi: Biz sizga olti milliard dollar qiymatidagi neft yetkazib berdik va endilikda ushbu olti milliard dollar Pokiston zimmasidagi moliyaviy qarz hisoblanadi.
Endi siz ushbu qarzni o‘n besh yil davomida qaytarishingiz sababli, olti milliard dollarlik qarzga har yili bir yarim foiz (1,5%) miqdorida foiz belgilanadi. Jahon moliya tizimi ushbu foizni oqlash uchun Xavf mukofoti (Risk Premium) atamasidan foydalanadi. Buning ma’nosi shuki, uzoq muddat davomida qarzdor mamlakatning bankrot bo‘lishi yoki milliy valyutasi qiymatining pasayishi ehtimoli mavjud. Shu sababli, ushbu xavflarning o‘rnini qoplash maqsadida mazkur foiz undiriladi.
Endi ushbu foizli shart natijasida yuzaga keladigan jiddiy iqtisodiy farqni oddiy matematik hisob-kitob yordamida ko‘rib chiqamiz. Agar Pokiston neftni naqd pulga sotib olish imkoniyatiga ega bo‘lganida va aynan shu oltmish million barrel neftni naqd pulga xarid qilganida, Saudiya Arabistoniga faqat neftning asosiy narxi, ya’ni olti milliard dollarni to‘lagan bo‘lardi va bitim shu bilan yakunlangan bo‘lardi.
Ammo mazkur moliyalashtirish usulida bitim foizli qarz asosida amalga oshirilgani sababli, Pokiston o‘n besh yil davomida neftning asosiy qiymati, ya’ni olti milliard dollarni qaytarishga majbur bo‘ladi. Buning ustiga, har yili bir yarim foizlik foiz evaziga qo‘shimcha ravishda yana to‘qson million dollar to‘lashi kerak bo‘ladi.
O‘n besh yil davomida har yili to‘lanadigan to‘qson million dollarlik foizlar jamlanib, jami bir milliard uch yuz ellik million dollarga yetadi. Natijada, Pokiston sudxo‘rlikka asoslangan tizim orqali neftni nasiyaga olgani sababli, olti milliard dollar qiymatidagi neft uchun jami yetti milliard uch yuz ellik million dollar to‘laydi. Ushbu qo‘shimcha bir milliard uch yuz ellik million dollar neftning haqiqiy qiymatiga kirmaydi, balki faqat Qarz muddati uchun to‘lanadigan haq (Cost of Time) hisoblanadi. Jahon bank tizimining sudxo‘rlikka asoslangan qoidalariga muvofiq, bu mablag‘ og‘ir bo‘yinturuq kabi Pokiston bo‘yniga yuklanadi.
Tovar sotuvchining qo‘lidan chiqqanidan keyin foizli qarzga aylantirilib, so‘ngra qarzdor mamlakatning iqtisodiy qonini so‘rib olishi aynan mana shu mexanizm orqali amalga oshadi.
Boshqa tomondan, xalqaro savdoda hech bir mamlakat naqd pulga oldi-sotdi qilish yoki tovarlarni nasiyaga sotib olish bilan bog‘liq barcha ishlarni yolg‘iz o‘zi amalga oshirmaydi. Bu jarayonda yirik xalqaro banklar va kredit reytingi agentliklari (Credit Rating Agencies) ham muhim rol o‘ynaydi. Biror mamlakat chet eldan tovarlarni nasiyaga import qilganida, o‘zining ichki banklaridan biri orqali Akkreditiv (Letter of Credit – LC) deb ataladigan hujjatni ochishga majbur bo‘ladi. Ushbu banklar o‘rtasidagi shartnomalarda belgilangan moliyalashtirish xarajatlari va kechiktirilgan to‘lov uchun jarimalar xalqaro foiz ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq bo‘ladi.
Buning ma’nosi shuki, agar qarzdor mamlakat belgilangan muddatda navbatdagi to‘lovini amalga oshirmasa, xalqaro moliyaviy qoidalarga muvofiq, unga katta miqdorda jarimalar solinadi. Bu esa foiz ustiga yana foiz undirishning boshqa bir ko‘rinishi hisoblanadi. Mana shu jahon moliyaviy tuzilmasi butun dunyodagi rivojlanayotgan mamlakatlarni o‘z domiga tushirib qo‘ygan. Hech bir mamlakat, qanchalik xohlamasin, ushbu tizimdan osonlik bilan chiqib keta olmaydi. Chunki jahon bozoriga kirish yo‘llari ham aynan shu sudxo‘rlikka asoslangan banklar va moliyaviy institutlar orqali o‘tadi.
