Doktor Humom Sultoniy
Afg‘onistonda salafiy ulamolarning o‘ldirilishi haqiqati va Islomiy Amirlikka qarshi diniy targ‘ibotlar
Afg‘oniston tarixidagi eng achinarli fojialardan biri shuki, bu yurtda faqat qurol va porox urushlari davom etmagan, balki fikrlar, e’tiqodlar va diniy ixtiloflar hamisha siyosiy nizolarda vosita sifatida qo‘llanib kelgan. Ba’zan hokimiyat uchun kurashga diniy tus berilgan, ba’zan fiqhiy ixtiloflar dushmanlik asosiga aylantirilgan, yana ba’zan ayrim yakka tartibdagi hodisalar butun bir tuzumga qarshi ayblovlarga aylantirilib, ular asosida yangi muxolifat jabhalari ochilgan.
2021-yil avgust oyida Islomiy Amirlik hokimiyatga qaytganidan so‘ng ham shunday targ‘ibotlar silsilasi boshlandi. Afg‘onistonda bir qancha salafiy ulamolarning shahid qilinishi bilan bog‘liq voqealar Islomiy Amirlik fiqhiy jihatdan hanafiy, e’tiqodiy jihatdan esa moturidiy bo‘lgani sababli salafiy ulamolar va boshqa mazhab vakillariga toqat qilmaydi, degan da’voni ilgari surish uchun bahona qilindi. IShIDning takfirchi doiralari bu ayblovni o‘zlarining fikriy va e’tiqodiy maqsadlari yo‘lida qo‘llagan bo‘lsalar, Pokistondagi ayrim diniy va siyosiy doiralar ham uni Islomiy Amirlikni tanqid qilish mavzusiga aylantirdilar.
Biroq barcha bu targ‘ibotlar va shov-shuvlar orasida bir asosiy haqiqat e’tibordan chetda qoldi: bir olimning o‘ldirilishi bir haqiqat, uning qotilini aniqlash esa boshqa masaladir. Bu qotillikni bir hukumatning uyushgan diniy siyosati sifatida ko‘rsatish esa butunlay boshqa va mustaqil da’vo hisoblanadi. Ushbu uch masalani bir-biriga aralashtirib, ular asosida xulosa chiqarish ilmiy tadqiqot emas, balki avvaldan qabul qilingan bir pozitsiyani isbotlash uchun voqealarni o‘zboshimchalik bilan talqin qilishdir.
Hanafiy fiqhining asosiy mavqei yoki diniy adovatmi?
Hanafiy fiqhi asrlar davomida Afg‘onistonda alohida diniy, sud-huquqiy mavqega ega bo‘lib kelgan. Bu mamlakat musulmonlarining mutlaq ko‘pchiligi tarixan ayni shu fiqhiy mazhabga ergashgan. Shu sababli Islomiy Amirlik tomonidan mamlakatning sud-huquqiy tizimida hanafiy fiqhiga asosiy o‘rin berilishi na yangi masala, na g‘ayrioddiy bir chora hisoblanadi, balki Afg‘onistonning qadimiy fiqhiy va sud-huquqiy an’analarining davomi sanaladi.
Dunyoning turli mamlakatlarida sud-huquqiy tartib va huquqiy birlikni ta’minlash maqsadida muayyan fiqhiy mazhab yoki aniq huquqiy tizim asos sifatida tanlanadi. Biroq bu ma’muriy ehtiyojni boshqa fiqhiy mazhablarga nisbatan dushmanlik dalili sifatida qabul qilish ochiq-oydin ilmiy xatodir. Islom tarixi guvohlik beradiki, fiqhning to‘rt buyuk imomi va ularning izdoshlari ko‘plab juz’iy masalalarda turlicha fikrda bo‘lganlar. Ammo fiqhiy ixtilofning o‘zi hech qachon musulmonni o‘ldirish yoki uning joni va moliga tajovuz qilish uchun ruxsat bo‘lmagan.
Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (النساء: ۹۳)
Tarjimasi: Kim bir mo‘minni qasddan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. U o‘sha yerda abadiy qoladi. Alloh unga g‘azab qiladi, uni la’natlaydi va unga ulkan azobni tayyorlab qo‘yadi.
Shuningdek, Rasululloh (s.a.v.) marhamat qilganlar:
كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ وَمَالُهُ وَعِرْضُهُ.
(Sahih Muslim, hadis: 2564)
Tarjimasi: Har bir musulmonning qoni, moli va obro‘si boshqa musulmonga haromdir.
Ushbu ochiq-oydin shar’iy hukmlarga qaramay, hech bir musulmonning qoni faqat boshqa fiqhiy mazhabga mansub bo‘lgani sababli halol bo‘lib qolmaydi. Demak, Afg‘oniston sud-huquq tizimida hanafiy fiqhiga asosiy o‘rin berilishini salafiy ulamolarga qarshi uyushgan dushmanlik dalili sifatida talqin qilish asossiz va ilmiy tayanchdan mahrum bo‘lgan da’vodir.
Salafiy ulamolarning o‘ldirilishi: voqealar nimalarni oshkor qiladi?
Islomiy Amirlik hokimiyatga qaytganidan so‘ng Afg‘onistonda bir qancha salafiy ulamolarning o‘ldirilishi bilan bog‘liq voqealar sodir bo‘ldi. Bu voqealarni inkor etib bo‘lmaydi, biroq ular atrofida shakllantirilgan siyosiy va diniy talqinlarni ham tekshiruv va tadqiqotsiz qabul qilib bo‘lmaydi.
2021-yil sentabr oyining boshlarida taniqli salafiy olim Shayx Ubaydulloh Mutavakkil o‘ldirildi. Shu oyning o‘zida Mavlaviy Muhammad Nabiy Muhammadiy ham o‘ldirildi. Shuningdek, 2021-yil 25-oktabr kuni Muftiy Sa’idulloh Sohil Jalolobod shahrida noma’lum qurolli shaxslar tomonidan shahid qilindi.
2022-yil 13-iyul kuni Ahli hadis ulamolari jamiyatining taniqli rahbari Shayx Sardor Valiy Soqib Kobulda shahid qilindi. Ushbu voqeaning muhim jihatlaridan biri shuki, Shayx Sardor Valiy Soqib Islomiy Amirlik rahbariyatiga sodiqligini bildirgan salafiy ulamolardan edi. Uning yaqinlari ushbu qotillik uchun IShIDni mas’ul deb bilganlar.
2022-yil 5-avgust kuni Mavlaviy Muhammad Qayyum Nangarhor viloyatining Chaparhor tumanida bomdod namozini ado etayotgan paytda shahid qilindi. Ushbu qotillikda IShIDning qo‘li borligi haqida ham xabarlar tarqaldi.
Biroq bu yerda juda muhim bir haqiqat mavjud: IShID xavorij o‘zlarining takfirchi fikrlariga qarshi chiqqan salafiy diniy arboblarni ham nishonga olgan. Shuningdek, Islomiy Amirlikni qo‘llab-quvvatlagan ulamolar ham ushbu guruhning qonli hujumlaridan omon qolmaganlar.
Ayblovlarni haqiqatga aylantirish xavfli o‘yin
Hozirgi bahsning eng tashvishli jihati shundaki, ba’zan biror voqea sodir bo‘lishi bilanoq uning mas’uli ham oldindan belgilanib, e’lon qilinadi. Tekshiruv o‘tkazilishini kutmaydilar, dalillarni baholamaydilar va qarama-qarshi xabarlarni bir-biri bilan solishtirmaydilar. Shunchaki bir ayblov ilgari suriladi, so‘ngra ayni ayblov qayta-qayta takrorlanadi, toki asta-sekin qabul qilingan haqiqat sifatida taqdim etiladigan darajaga yetadi.
Islom shariati bunday munosabatdan qat’iy qaytargan.
Alloh taolo marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ (الحجرات: ۶)
Tarjimasi: Ey iymon keltirganlar! Agar sizlarga bir fosiq xabar keltirsa, bilmagan holda bir qavmga zarar yetkazib qo‘yib, keyin qilgan ishingizdan pushaymon bo‘lib qolmasligingiz uchun tekshirib ko‘ring.
Imom Ibn Kasir (rahimahulloh) ushbu oyat tafsirida yozadi:
يَأْمُرُ تَعَالَى بِالتَّثَبُّتِ فِي خَبَرِ الْفَاسِقِ لِيُحْتَاطَ لَهُ. (Tafsir Ibn Kasir, Hujurot surasi: 6)
Tarjimasi: Alloh taolo fosiq kishining xabari borasida ehtiyotkorlik qilinishi uchun uni tekshirish va aniqlashga buyuradi.
Shuningdek, Rasululloh (s.a.v.) marhamat qilganlar:
لَوْ يُعْطَى النَّاسُ بِدَعْوَاهُمْ لَادَّعَى نَاسٌ دِمَاءَ رِجَالٍ وَأَمْوَالَهُمْ.
(Sahih Muslim, hadis: 1711)
Tarjimasi: Agar odamlarga faqat da’volariga asoslanib haq beriladigan bo‘lsa, ayrim kishilar boshqalarning qonlari va mol-mulklarini ham da’vo qilgan bo‘lardilar.
Afg‘onistonda salafiy ulamolarning o‘ldirilishini o‘rganishda ham aynan shu asosiy tamoyilga rioya qilish zarur.
Bir qotillik haqidagi xabarni darhol siyosiy ayblovga aylantirish, so‘ngra ayni ayblovni butun bir hukumat tomonidan sodir etilgan diniy jinoyat sifatida taqdim qilish va nihoyat, uning asosida diniy nafratni kuchaytirish Qur’onning tekshirish va aniqlash haqidagi buyrug‘i hamda Islom adolati tamoyillariga ziddir.
IShIDning takfirchi mafkurasi va diniy ixtiloflardan foydalanishi
IShID xavorij Islomiy Amirlikka qarshi olib borayotgan fikriy va targ‘ibot faoliyatida fiqhiy hamda e’tiqodiy ixtiloflardan ham foydalanib kelgan. Ushbu guruh Tolibonning hanafiy va moturidiy mansubligini tanqid uchun bahona qilib, ularning diniy va siyosiy tuzumi qonuniyligini shubha ostiga qo‘ygan hamda o‘z muxoliflariga qarshi takfir yo‘lini tutgan.
Bu yerdagi asosiy muammo shunchaki ilmiy ixtilof emas, balki ushbu ixtilofning kufr va iymon hukmlarini chiqarish, so‘ngra qurolli qarama-qarshilikni oqlash vositasiga aylantirilishidir.
Imom Abu Ja’far Tahoviy (321-hijriy yilda vafot etgan, rahimahulloh) o‘zining mashhur «Aqidatut Tahoviya» kitobida shunday deydi:
وَلَا نُكَفِّرُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ بِذَنْبٍ، مَا لَمْ يَسْتَحِلَّهُ.
(Aqidatut Tahoviya, aqida: 78, sahifa: 21)
Tarjimasi: Qibla ahlidan bo‘lgan hech bir kishini gunoh qilgani sababli, toki uni halol deb bilmas ekan, kofir deb hisoblamaymiz.
Ahli sunna val jamoaning mo‘tabar ulamolari muayyan bir shaxsni takfir qilish uchun uning shartlari ro‘yobga chiqishi va bunga to‘sqinlik qiluvchi omillar mavjud bo‘lmasligini zarur deb bilganlar. Musulmon kishining iymoni haqida faqat fiqhiy ixtilof, siyosiy muxolifat yoki shubhali bir so‘z asosida hukm chiqarish shar’iy tekshiruv emas, balki aynan xavorijning fikriy uslubidir.
IShIDning takfirchi qarashlari keltirib chiqaradigan ayanchli oqibatlar aynan shu yerda yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Chunki ushbu guruh o‘zining diniy va siyosiy muxoliflariga qarshi faqat fikriy qarshilik bilan cheklanmagan, balki ko‘plab holatlarda ularni qurolli hujumlar nishoniga ham aylantirgan.
IShID va salafiylik mazhabi o‘rtasidagi farq
Ushbu bahsda yana bir asosiy haqiqatni oydinlashtirish zarur. IShID muayyan qurolli va takfirchi guruhdir, salafiylik esa diniy va ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Bu ikkisini bir xil deb bilish nafaqat ilmiy xato, balki mamlakatda diniy keskinliklarning kuchayishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Afg‘onistondagi bir qancha salafiy ulamolar IShIDning takfirchi fikr va qarashlarini ochiq-oydin rad etib, ushbu guruhning ekstremistik yondashuvini qoralaganlar. Shu bilan birga, ular Islomiy Amirlikni qo‘llab-quvvatlashlarini va hamkorlik qilishga tayyor ekanliklarini bildirgan hamda unga shar’iy bay’at ham qilganlar. Ayni shu haqiqatning o‘zi salafiy ulamolar albatta IShID tarafdori yoki Islomiy Amirlikka qarshi bo‘ladi, degan umumiy tasavvurni rad etadi.
IShIDni salafiylikning vakili deb bilish noto‘g‘ri. Shuningdek, hech qanday dalil va hujjat taqdim etmasdan, bir salafiy olimning o‘ldirilishini Islomiy Amirlikning davlat siyosatiga nisbat berish ham xatodir. Har ikki holatda ham haqiqat buzib ko‘rsatiladi va diniy ixtiloflardan siyosiy adovatni yanada kengaytirish maqsadida foydalaniladi.
