Doktor Hamom Sultoniy
Vafot, ta’ziya va marhum oilasining huquqlariga oid an’anaviy ijtimoiy marosimlarni isloh qilish
Islomiy jamiyatda vafot etgan insonning oilasiga hamdardlik bildirish, ular bilan qayg‘uni baham ko‘rish va vafot munosabati bilan yordam berish alohida o‘rin va ahamiyatga ega. Biroq ayrim jamiyatlarda dafn marosimidan keyin shunday urf-odatlar keng tarqalganki, ular musibatga duch kelgan oilaning zimmasiga yanada ko‘proq moliyaviy va ijtimoiy yuk yuklaydi. Shayxulislom Amirul-mo‘minin hafizahullohning farmoni ikkinchi moddasida bunday urf-odatlarni isloh qilish bilan bir qatorda, marhum oilasining huquqlari va merosxo‘rlar mol-mulkini himoya qilish masalalari ham muhokama qilingan.
1. Vafotdan keyingi muayyan kunlarda ziyofatlar uyushtirish
Shayxulislom Amirul-mo‘minin hafizahullohning musibatlar va an’anaviy ijtimoiy marosimlarga oid 17-sonli farmoni, ikkinchi modda, birinchi banddan o‘ninchi bandgacha.
Ushbu farmonda marhum oilasi tomonidan odatga muvofiq vafotdan keyingi birinchi, uchinchi, yettinchi va qirqinchi kunlarda taom ziyofatlari uyushtirish taqiqlangan. Bu borada Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhuning quyidagi rivoyati ham keltirilgan:
كُنَّا نَعُدُّ الِاجْتِمَاعَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ وَصَنِيعَةَ الطَّعَامِ بَعْدَ دَفْنِهِ مِنَ النِّيَاحَةِ
(Sunan Ibn Moja, 1612-hadis).
Tarjimasi: Biz marhum dafn etilganidan keyin uning oilasi huzurida to‘planish va ular tomonidan taom tayyorlanishini motam tutish amallaridan deb hisoblar edik.
Farmonda yana shuni ta’kidlangan: agar kimdir o‘z xohishi va roziligi bilan marhum nomidan sadaqa bermoqchi bo‘lsa, bu joizdir. Ammo buning uchun muayyan kunlar belgilanishi, jamiyatdagi odamlar zimmasiga majburiy va urfiy mas’uliyat sifatida yuklanishi yoki riyo, o‘zini ko‘z-ko‘z qilish va ijtimoiy bosim bilan bog‘liq bo‘lishi kerak emas.
2. Vafotdan keyingi birinchi hayit munosabati bilan o‘tkaziladigan an’anaviy ta’ziya marosimlari
Ayrim hududlarda shunday odat mavjudki, vafotdan keyingi birinchi hayit kuni odamlar marhum oilasiga ta’ziya bildirish uchun guruh-guruh bo‘lib boradilar va bu kunni alohida marosim shaklida o‘tkazadilar. Farmonda bu ish zaruratsiz urf-odat sifatida baholanib, undan saqlanish ta’kidlangan. Bundan ko‘zlangan maqsad musibatga duch kelgan oilani takroriy marosimlar o‘tkazish, ijtimoiy majburiyatlarni zimmasiga olish va ortiqcha xarajat qilishdan himoya qilishdir.
3. Ayollarni dafn etish joyiga oid qabilaviy cheklovlar
Ayrim hududlarda ayol vafot etganidan keyin albatta otasining oilasiga tegishli qabristonga dafn etilishi kerak, uni boshqa joyga dafn qilish esa oilasi uchun or-nomus va sharmandalik hisoblanadi, degan tushuncha mavjud. Farmonda bunday majburiy qabilaviy cheklovlar isloh qilinib, ushbu odatning shar’iy asosi yo‘qligi ochiq bayon etilgan.
4. Marhum oilasi uchun taom tayyorlash
Ushbu farmonning ijobiy jihatlaridan biri shundaki, qo‘shnilar va qarindoshlar tomonidan marhum oilasi uchun taom tayyorlash mustahab amal sifatida e’tirof etilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ja’far ibn Abu Tolib roziyallohu anhu shahid bo‘lganlarida shunday marhamat qilganlar:
اصْنَعُوا لِآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا، فَقَدْ أَتَاهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ
(Sunan Abu Dovud, 3132-hadis Termiziy, 998-hadis).
Tarjimasi: Ja’far oilasi uchun taom tayyorlanglar, chunki ularga o‘zlarini mashg‘ul etadigan musibat yetdi.
Ushbu nabaviy ko‘rsatmadan ma’lum bo‘ladiki, musibat paytida marhum oilasini turli majburiyatlar va ijtimoiy xarajatlar bilan band qilish kerak emas. Aksincha, ularning ehtiyojlarini qondirish va taom tayyorlab berish islomiy birodarlik talablaridandir.
5. Ta’ziya muddati va fotiha o‘qish bilan bog‘liq masalalar
Farmonda ta’ziya muddati dafn kuni ham hisobga olingan holda uch kun etib belgilangan. Biroq uzrli sabablar bilan ushbu muddat ichida ta’ziya bildirishga ulgurmagan kishilarga undan keyin ham hamdardlik bildirish uchun borishga ruxsat berilgan. Shuningdek, bir marta fotiha marosimi o‘tkazilganidan keyin yana fotiha o‘qish maqsadida marhum oilasining uyiga qayta borish makruh deb hisoblangan.
6. Amirlik mas’ullari tomonidan fotiha e’lonlarini berish
Ushbu farmonda amirlik mas’ullariga o‘z qarindoshlari vafot etganida rasmiy va davlat miqyosida fotiha e’lonlarini tarqatmaslik haqida ko‘rsatma berilgan. Buning o‘rniga ular yashab turgan uylarida uch kun davomida fotiha bildirish uchun keladigan kishilarni qabul qilishga hozir bo‘lishlari lozim.
7. Namoz va ro‘zalarni isqot qilish hamda fidya to‘lash hukmlari
Farmonning ikkinchi moddasi to‘qqizinchi va o‘ninchi bandlarida namoz va ro‘zalarni isqot qilish hamda fidya to‘lashga oid Hanafiy fiqhining batafsil hukmlari bayon etilgan. Ushbu hukmlarda marhumning vasiyati, merosning uchdan bir qismi, kambag‘al va haqdor kishilar, qabz, mulk huquqi, vakillik hamda fidya to‘lash tartibi aniq tushuntirilgan.
Ayniqsa, fidya nomi bilan urfiy marosim o‘tkazishning o‘zi yetarli emasligi, balki Hanafiy fiqhida bayon etilgan shartlarga rioya qilish zarurligi ta’kidlangan. Ushbu shartlar jumlasiga mol-mulkka egalik huquqini haqdor faqir kishiga haqiqiy ravishda topshirish hamda molni berish jarayonida qabz va vakillik qoidalariga to‘g‘ri rioya qilish kiradi.
Ijtimoiy ahamiyati: Ushbu moddada islohotga oid uchta asosiy tamoyil yaqqol namoyon bo‘ladi: marhum oilasiga ortiqcha moliyaviy yuk yuklanishining oldini olish, yetimlar va boshqa merosxo‘rlarning huquqlarini himoya qilish hamda musibatga uchragan oilaga amaliy yordam ko‘rsatish. Shu tariqa qayg‘u va motam lahzalarini ijtimoiy majburiyatlar va rasmiyatchiliklar bilan band qilish o‘rniga, ularni hamdardlik, yordam va insoniy birodarlik namoyon bo‘ladigan davrga aylantirishga harakat qilingan.
Haj va umradan qaytish paytidagi urfiy marosimlarni isloh qilish
Shayxulislom Amirul-mo‘mininning 17-sonli farmoni, uchinchi modda:
Haj va umra alohida fazilatga ega bo‘lgan muqaddas islomiy ibodatlardandir. Ushbu ibodatlarni ado etgandan keyin xursandchilik izhor qilish, qarindoshlar va do‘stlar bilan uchrashish hamda moliyaviy imkoniyat darajasida ularni mehmon qilish tabiiy ijtimoiy xatti-harakat hisoblanadi. Biroq ayrim hududlarda haj va umradan qaytish paytida katta ziyofatlar uyushtirish, ommaviy xayriya taomlari tashkil etish, qimmatbaho sovg‘alar tarqatish va ketma-ket marosimlar o‘tkazish ijtimoiy odatga aylangan. Bu esa oddiy oilalarga ortiqcha moliyaviy bosim yuklaydi.
Shayxulislom Amirul-mo‘mininning farmonida bunday urf-odatlar isloh qilingan. Unda haj va umradan qaytganida mahalliy aholi va boshqa mehmonlar uchun katta ziyofatlar uyushtirish, ommaviy xayriya taomlari tashkil etish hamda qimmatbaho sovg‘alar tarqatish shar’an majburiy emasligi ochiq bayon etilgan. Aksincha, bunday marosimlarning xarajatlari ba’zan ayrim kishilarning haj va umra ibodatlarini ado etishdan voz kechishiga yoki ularni kechiktirishiga sabab bo‘ladi.
Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا، إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ
(Isro surasi, 26–27-oyatlar).
Tarjimasi: Mol-mulkingni behuda sarflama. Albatta, isrof qiluvchilar shaytonlarning birodarlaridir.
Bu masalada muhim bir fiqhiy farqqa e’tibor qaratish lozim: hojining o‘z xohishiga ko‘ra oila a’zolari va do‘stlari bilan uchrashishi yoki moliyaviy imkoniyatiga qarab ularni oddiy tarzda mehmon qilishi o‘z-o‘zidan man etilgan emas. Balki isloh qilinishi zarur bo‘lgan narsa bu marosimlarning majburiy ijtimoiy odatga aylanishi, ularda isrof qilinishi yoki odamlarni qarz olishga va moliyaviy qiyinchiliklarga duchor bo‘lishga majbur qiladigan xarajatlarning yuklanishidir.
6-bo‘lim: Giyohvand moddalar va ko‘knori yetishtirishning oldini olish
31-sonli farmon, 2022-yil 3-aprel
Afg‘onistonda giyohvand moddalar muammosi bir necha o‘n yillardan buyon jiddiy ijtimoiy, iqtisodiy va axloqiy muammolardan biri bo‘lib kelmoqda. Ko‘knori yetishtirish, opiy ishlab chiqarish, giyohvand moddalar kontrabandasi va ular bilan bog‘liq noqonuniy faoliyatlar mamlakat iqtisodiyoti, qishloq aholisi hayoti hamda ijtimoiy salomatlikka zararli oqibatlar keltirib chiqargan.
Ushbu muammoning oldini olish maqsadida Shayxulislom Amirul-mo‘minin tomonidan 2022-yil 3-aprelda 31-sonli farmon chiqarildi. Unga muvofiq, butun mamlakat bo‘ylab ko‘knori yetishtirish taqiqlandi. Shuningdek, farmonda giyohvand moddalarni ishlab chiqarish, iste’mol qilish, sotib olish va sotish, tashish, import va eksport qilish hamda ushbu moddalarni ishlab chiqarish markazlariga qarshi zarur choralarni ko‘rish ta’kidlangan.
Islom shariatida inson aqli, joni va ijtimoiy salomatligini muhofaza qilish asosiy maqsadlardan hisoblanadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar:
كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ
(Sahih Muslim, 2003-hadis).
Tarjimasi: Har qanday mast qiluvchi narsa haromdir.
Farmonning amalga oshirilishi natijalari: statistik ma’lumotlar tahlili
Ushbu farmonning amaliy natijalarini baholashda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Giyohvand moddalar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) tomonidan e’lon qilinadigan yillik hisobotlar muhim manbalardan hisoblanadi. Ushbu hisobotlarga ko‘ra, Afg‘onistonda ko‘knori yetishtirish maydonlarida quyidagi o‘zgarishlar qayd etilgan:
2022-yil: taxminan 233 ming gektar.
2023-yil: taxminan 10 ming 800 gektar.
2024-yil: taxminan 12 ming 800 gektar.
2025-yil: taxminan 10 ming 200 gektar.
2026-yil: Birlashgan Millatlar Tashkiloti bahosiga ko‘ra, taxminan 43 ming 300 gektar.
Ushbu statistik ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, taqiq joriy etilganidan keyin 2023-yilda ko‘knori yetishtirish maydoni qariyb 95 foizga kamaygan. Keyingi ikki yilda ham ekin maydonlari taqiqdan oldingi davrga nisbatan ancha past darajada saqlanib qolgan.















