Ehson
Kobul universitetida Amirulmo‘minin (h.a.) farmonlarining ahamiyati va oqibatlariga bag‘ishlab ilmiy anjuman o‘tkazilishi ilmiy va madaniy sohadagi qimmatli qadamlardan biri hisoblanadi. Mazkur ilmiy anjuman, aslida, jamiyatning dolzarb ehtiyojlaridan biriga berilgan javobdir. Chunki Amirulmo‘minin (h.a.) farmonlari shunchaki ma’muriy ko‘rsatmalar majmuasi emas, balki musulmonlarning hayotning turli jabhalaridagi kundalik faoliyati uchun amaliy qo‘llanma hisoblanadi. Bunday ilmiy anjumanlar ilmiy arboblar, ustozlar va talabalarga ushbu farmonlarning ahamiyati, shar’iy asoslari hamda ijtimoiy maqsadlari yuzasidan ilmiy munozara va tadqiqotlar olib borish, shuningdek, o‘z xulosalarini ilmiy dalillar asosida jamiyatga taqdim etish imkonini beradi.
Mazkur ilmiy anjumanning muhim mavzularidan biri farmonlarning amaliy ahamiyatini o‘rganishdir. Amirulmo‘minin (h.a.) tomonidan biror farmon chiqarilganda, uning maqsadi faqatgina bir hukmni bayon qilishdan iborat bo‘lmay, balki odamlarning shaxsiy va ijtimoiy xulq-atvorida ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirishdan iboratdir. Bunday ilmiy anjumanlarda har bir farmon xalqning kundalik hayotida qanday amalga oshirilishi va uning xonadon, bozor, maktab hamda idoralarda qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi oydinlashtiriladi.
Bunday amaliy tadqiqotlar odamlarning farmonlarni kundalik hayotidan alohida deb bilmasliklariga, aksincha, ularni o‘z hayotining ajralmas qismi sifatida qabul qilishlariga va ularni amalga oshirish yo‘lida harakat qilishlariga sabab bo‘ladi. Odamlar farmonlarning amaliy ta’sirini o‘z hayotlarida ko‘rganlarida, ularni tatbiq etishga bo‘lgan rag‘batlari kuchayadi va farmon yozma matndan jamiyatdagi jonli haqiqatga aylanadi.
Mazkur ilmiy anjumanning yana bir muhim jihati farmonlarning shar’iy asoslarini o‘rganishdir. Bunday anjumanlarda diniy ilmlarning mutaxassislari bo‘lgan ustozlar farmonlarning Qur’oniy, hadisiy va shar’iy asoslarini aqida, hikmat, fiqh, usul va boshqa tegishli fanlar nuqtayi nazaridan bayon etadilar hamda ushbu farmonlar shariatning muqaddas manbalaridan kelib chiqishini yoritib beradilar. Bunday ilmiy bahs-munozaralar xalqning itoatini ko‘r-ko‘rona taqliddan ongli, bilim va tushunishga asoslangan itoatga aylantiradi. Chunki odamlar farmonlar Qur’oni azimushsha’n va Sunnat asosida chiqarilganini bilganlarida, ularni ishonch va xotirjamlik bilan amalga oshiradilar hamda diniy majburiyat sifatida qabul qiladilar. Bunday xabardorlik itoatning davomiyligi va mustahkamligini ta’minlaydi hamda farmonlarga nisbatan sustkashlik va beparvolikning oldini oladi.
Shuningdek, bunday ilmiy anjumanlarda farmonlarning ijtimoiy maqsadlari ham o‘rganiladi. Ko‘plab farmonlar munkar ishlarni isloh qilish, buzg‘unchilikning oldini olish, zaif qatlam vakillarining huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy adolatni mustahkamlash maqsadida chiqariladi. Ilmiy anjumanlarda mazkur maqsadlar har tomonlama o‘rganilib, har bir farmon ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash va odamlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashda qanday o‘rin tutishi mumkinligi ochib beriladi. Bunday tadqiqotlar jamiyatning farmonlar haqidagi xabardorligini oshiradi va odamlar o‘rtasida hamkorlik uchun zamin yaratadi. Odamlar biror farmon ularning manfaatlarini ta’minlash va jamiyatni isloh qilish maqsadida chiqarilganini bilganlarida, uni amalga oshirishda yanada faolroq ishtirok etadilar.
Yana bir muhim jihat shundaki, bunday ilmiy anjumanlarda taqdim etiladigan maqolalarning o‘zi ham jamiyat uchun qimmatli ilmiy boylik hisoblanadi. Ushbu maqolalarda farmonlarning shar’iy asoslari va ijtimoiy maqsadlari hujjatlar hamda dalillarga tayangan holda, tartibli ravishda o‘rganiladi va kelajak avlodlar uchun ilmiy meros sifatida saqlanib qoladi. Bu maqolalar ilmiy anjumanlarda muhokama qilinib, tanqidiy tahlildan o‘tkazilganida, ularning ilmiy saviyasi yuksaladi va farmonlarni to‘g‘ri anglash uchun ishonchli manbaga aylanadi. Islomiy jamiyat aynan shunday narsaga, ya’ni din va uning hukmlari haqida aniq hamda hujjatlarga asoslangan bilimga muhtojdir. Bunday ilmiy boylik kelajakda yanada ko‘proq tadqiqotlar va chuqur ilmiy munozaralar uchun ham asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Boshqa tomondan, bunday ilmiy anjumanlarning o‘tkazilishi diniy ulamolar va universitet professor-o‘qituvchilari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘tmishda ba’zan diniy madrasalar ulamolari bilan universitet professor-o‘qituvchilari o‘rtasida ma’lum masofa mavjud bo‘lgan. Biroq qo‘shma ilmiy anjumanlar bu masofani qisqartiradi hamda diniy va zamonaviy fanlarni yonma-yon taqdim etish, o‘zaro ilmiy tajribalardan foydalanish imkonini yaratadi. Bunday hamkorlik, oxir-oqibat, jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi. Chunki jamiyat har ikki turdagi bilimga muhtoj bo‘lib, ularning hech biri yakka holda jamiyatning barcha ehtiyojlarini qondira olmaydi.
Xulosa qilib aytganda, bunday ilmiy anjumanlarning o‘tkazilishi jamiyatga muhim bir xabarni yetkazadi. Ya’ni Islom Amirligi ilm-fan va tafakkurni hurmat qiladi, xalqning savollariga ahamiyat beradi hamda o‘z farmonlarini dalil va ilmiy asoslar tili bilan jamiyatga tushuntirishni istaydi. Bunday yondashuv xalq va tuzum o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi hamda jamiyatni haqiqiy isloh qilish uchun zamin yaratadi. Umid qilamizki, bunday ilmiy anjumanlar mamlakatning boshqa universitetlari va ilmiy markazlarida ham muntazam ravishda o‘tkaziladi va ularning foydali samaralari avvalgidan ham ko‘proq jamiyatga yetib boradi.













