Doktor Farhon Kakor
Makka Mukarramadagi tarixiy Qasr as-Safa ning sokin va salobatli muhiti diplomatik sa’y-harakatlar maydoniga aylanganida, go‘yo tarix sahifalarida yangi bir bob yoziladigan lahza yetib kelgandek tuyuldi. Saudiya Arabistoni valiahdi Muhammad bin Salmon, Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on va Pokistonning da’vogar Bosh vaziri Shehbaz Sharifning bir stol atrofida yig‘ilib, Makka qo‘shma mudofaa shartnomasi ni muhokama qilishi axborot agentliklari uchun shov-shuvli va hayajonli sarlavha bo‘ldi. Ammo Yaqin Sharq va Janubiy Osiyoning chuqur siyosatini yaqindan kuzatib boradiganlar uchun bu voqea sokin, ammo chuqur siyosiy zilzila yuz berayotganining belgisi edi.
Uchala rahbar Makka qo‘shma mudofaa shartnomasi hujjatlarini imzolaganida, dunyoning diplomatik doiralarida yashirin suhbatlar va taxminlar boshlandi. Chunki ushbu shartnomaning ruhida NATOning mashhur Beshinchi moddasi aks-sadosi yaqqol ko‘rinadi. Uning mazmuni shunday: Biriga qilingan hujum barchaga qilingan hujumdir…!
Bu qiziqarli vaziyatni tushunish uchun Kobulning an’anaviy choyxonalaridagi suhbatlar uslubidan ilhom olish kerak. U yerda siyosat kitobiy atamalar asosida emas, balki hayotning achchiq haqiqatlari va xalqona misollar asosida baholanadi.
Tashqi ko‘rinishda bu shartnoma yirik uch tomonlama islomiy ittifoq shakliga ega. Unda Pokistonning zamonaviy qurollari, raqamli texnologiyalari hamda da’vo qilinayotgan, urushlarda chiniqqan va tajribali harbiy salohiyati Saudiya Arabistonining beqiyos nefti bilan birlashtirilib, mudofaa uchun yengilmas devor barpo etilgandek ko‘rinadi. Boshqa tomondan esa diplomatlar tabassum bilan: Bu shartnoma Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga to‘liq mos keladi va uning maqsadi G‘arb kuchlariga qaramlikni kamaytirishdir, deydilar.
Ammo bu siyosiy o‘yin Kobulning sovuq havosida chuqur tahlil qilinsa va unga so‘nggi 45 yil davom etgan urushlar tutuni va shovqini ortidan nazar tashlansa, ushbu yorqin shartnoma ortidagi qorong‘ilikda katta bir haqiqat namoyon bo‘ladi. Diplomatik tilda strategik sheriklik deb ataladigan narsa aslida Pokistonning bir davlatning o‘ziga tayanadigan milliy tiyib turish salohiyati Single Nation Deterrence muvaffaqiyatsizligining sukutdagi tan olinishi haqidagi hikoyadir.
Buni quyidagicha tasavvur qilish mumkin: bir qishloqda boy va neft hamda riallarga ega bo‘lgan oqsoqol o‘z jon-mol-mulkini himoya qilish uchun go‘yoki qishloqdagi eng kuchli, eng tajribali va eng pokdomon polvonni o‘ziga qo‘riqchi qilib yollasin. Uni qo‘riqchi sifatida saqlash uchun unga badanini moylashga yog‘ va ovqatlanishi uchun rial beradi.
Ammo ehtiyoj tug‘ilib, oqsoqol qo‘shni qishloqdan tahdid sezgan paytda, polvonning o‘zi yashirin kasalliklar, og‘ir qarzlar va oilaviy kelishmovchiliklar girdobiga shu qadar botganini anglab yetsa-ki, u faqat qo‘shni qishloqqa ko‘z tikib turishi mumkin, ammo unga qarshi chiqish uchun jur’at va kuchi yetmaydi. Natijada oqsoqol shahardan zamonaviy qurollar bilan jihozlangan boshqa bir kishini ham yoniga olishga majbur bo‘ladi.
Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi mudofaa munosabatlari bir necha o‘n yilliklarga borib taqaladi. Ammo oxir-oqibat nima bo‘ldiki, Ar-Riyod Anqara eshigini ham qoqishga majbur bo‘ldi?
Birinchi va eng katta omil Pokistonning og‘ir iqtisodiy inqirozidir. Harbiy kuch qanchalik qudratli bo‘lmasin, agar uning iqtisodiyoti bo‘sh va zaif bo‘lsa, uning tahdidida qarshi tomonni hujumdan qaytara oladigan darajadagi tiyib turuvchi qo‘rquv qolmaydi. Agar biror kishi hatto dunyodagi eng ilg‘or miltiqni qo‘lida ushlab turgan bo‘lsa-yu, har bir o‘qni sotib olishga muhtoj bo‘lsa va o‘qlar hamda porox tugaganidan keyin ularni qayta sotib olishga qodir bo‘lmasa, raqibi undan hech qachon qo‘rqmaydi. Pokistonning iqtisodiy zaifligi uning harbiy tahdidining ta’sirini yo‘qqa chiqargan edi. Mintaqadagi boshqa kuchlar, ayniqsa Eron, Islomobod uzoq davom etadigan mojaroning moliyaviy yukini ko‘tara olmasligini yaxshi anglab yetgan edi.
Ikkinchi katta muammo Pokistonning ichki holatidir. Hozirda Pokiston armiyasining butun e’tibori va uning katta qismi mamlakat ichidagi qurolli zo‘ravonliklarning kuchayishiga, Pokiston Tolibon Harakati (TTP) hujumlariga hamda Balujistondagi beqarorlikni bostirishga qaratilgan. Biror kishining uyi ichkaridan yonayotgan bo‘lsa, u qo‘shnisining uyini yong‘in xavfidan qutqarishga butun e’tiborini qarata olmaydi. Pokistondagi ichki tartibsizliklar uni Saudiya Arabistoniga qarshi kuchayib borayotgan noan’anaviy yoki vakil kuchlar orqali yuzaga keladigan tahdidlarga qarshi to‘liq po‘lat qalqon sifatida turishga qodir bo‘lmaydigan holatga olib kelgan edi.
Uchinchi jihat esa diplomatik va geografik nozikliklar bilan bog‘liq. Pokiston va Eron uzoq umumiy chegaraga ega bo‘lib, har ikki davlat energetika sohasida uzoq muddatli ehtiyojlar va o‘zaro majburiyatlar bilan bir-biriga bog‘langan. Bundan tashqari, Pokistonda Eron bilan munosabatlar masalasiga aloqador katta diniy ozchilik mavjudligi va bu boradagi sezgirliklar Islomobodga faqat Ar-Riyod uchun Tehronga qarshi ochiq urushga kirishga imkon bermaydi.
Pokistonning Eronga nisbatan yondashuvi doimo ko‘proq ehtiyotkor bayonotlar va cheklangan reaksiyalar darajasida qolib kelgan. Saudiya Arabistoni Pokiston yolg‘iz o‘zi unga to‘liq tiyib turuvchi kuch sifatida yetarli bo‘la olmasligi haqida xulosaga kelganida, bu bo‘shliqni to‘ldirish uchun e’tiborini Turkiyaga ham qaratdi. Turkiyaning ushbu ittifoqqa qo‘shilishi aslida Pokistonning iqtisodiy va geografik cheklovlarining natijasidir.
Turkiya iqtisodiy jihatdan barqaror, NATO ning tajribali a’zosi hisoblanadi va uning texnologik salohiyati jahon miqyosida o‘z imkoniyatlarini isbotlagan. Garchi Makka shartnomasi tashqi ko‘rinishda tarixiy g‘alabaning tantanasi sifatida taqdim etilayotgan bo‘lsa-da ushbu shartnomaning nozik va yashirin qatlamlari tahlil qilinganda, iqtisodiyot va ichki barqarorlik yo‘qolsa hatto yorqin tarix va kuchli armiyaga ega bo‘lgan davlat ham yolg‘iz o‘zi boshqalarning xavfsizligi va daxlsizligini kafolatlay olmasligi ayon bo‘ladi.
Makkadagi yorqin chiroqlar ortida Pokistonning ana shu achchiq haqiqati yashiringan. Bu haqiqat mazkur shartnoma orqali hatto Pokiston armiyasining roziligisiz ham butun dunyoga oshkor bo‘ldi…!
