Farid Afg‘on
Jahon siyosati shaxmat taxtasida donalar harakatga keltirilganda, ko‘p hollarda tamoyillar o‘rniga manfaatlar tili ishlatiladi. Ammo gap tamoyillar haqida ketib, amaliy harakatlar faqat manfaatlar asosida amalga oshirilsa, chuqur ziddiyat yuzaga keladi. Bu esa har qanday davlatning diplomatik obro‘sini yer bilan yakson qilishi mumkin.
2025-yil avgust va oktabr oylari oralig‘ida Pokistonning Afg‘oniston bilan munosabatlarida ham shunday manzaraga guvoh bo‘ldik. Bu davrda Pokistondagi hukmron harbiy va siyosiy doiralarning ziddiyatlari butun dunyo oldida yaqqol namoyon bo‘ldi. Bir vaqtlar Pokistonning «strategik chuqurligi» deb qaralgan Afg‘oniston bugun bu mamlakat tashqi siyosati uchun jumboqqa aylangan. Islomobod bu jumboqni hal qilishga urinarkan, tobora o‘zi to‘qigan tuzoqqa tushib bormoqda.
Bu voqea 2025-yil avgust oyidan boshlanadi. Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiyning Pokistonga safari rejalashtirilgan, har ikki davlat ham bu borada rasmiy bayonotlar e’lon qilgan edi. O‘sha paytda BMT Xavfsizlik Kengashining «Tolibon sanksiyalari bo‘yicha 1988-qo‘mitasi»ga Pokiston raislik qilayotgan edi. Diplomatiyaning asosiy tamoyillaridan biri shuki, agar siz kimnidir mehmon sifatida qabul qilayotgan bo‘lsangiz, uning kelish yo‘llarini ham ochib berishingiz kerak. Pokiston mazkur qo‘mitaga rais sifatida Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri uchun safar cheklovlaridan ozod etish hujjatlarini (Travel Waivers) tayyorladi. Ammo uni o‘z uyida mehmon qilish navbati kelganida, safarning so‘nggi lahzasida tashrif bekor qilindi yoki keyinga qoldirildi.
Ularning qilgani xuddi bir kishining mehmoniga taklifnoma yuborib, uning vizasini ham olib berishi, ammo mehmon uyining ostonasiga kelganida ichki kelishmovchiliklar yoki qo‘shnisidan qo‘rqib, eshikni yopib: «Hozir buning uchun qulay vaqt emas», deganiga o‘xshaydi.
Mazkur safarning bekor qilinishi ortida Pokiston armiyasining bosimi turgan edi. Armiya Pokiston xalqiga Tehrik-i Tolibon Pokiston (TTP) masalasida Kobulga nisbatan qat’iy pozitsiyada ekanini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan. Ammo ayni harakat bilan Pokistonning siyosiy va diplomatik obro‘siga jiddiy zarar yetkazildi.
Shundan so‘ng bu ziddiyat 2025-yil oktabr oyida yanada kuchli tus oldi. Aynan o‘sha Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Hindistonga tarixiy olti kunlik tashrif bilan borib, Nyu-Dehliga keldi. Safarga ruxsat olish masalasida esa Pokiston boshchiligidagi qo‘mita Rossiya bilan birgalikda tegishli yengilliklarni ta’minlagan edi.
Ya’ni Pokiston o‘z uyida mehmon qilishdan bosh tortgan o‘sha mehmon Pokiston boshchiligidagi qo‘mita bergan ruxsatdan foydalanib, Pokistonning azaliy raqibi Hindistonda qizil gilam ustida qadam tashladi. Bu holat Pokistonda kuchli umidsizlik va g‘azabni keltirib chiqardi. Bunga javoban Pokiston armiyasi tomonidan o‘tkazilgan matbuot anjumanida diplomatik odob-axloq qoidalari chetga surildi. Armiya matbuot kotibi G‘uriylar, G‘aznaviylar va Somnat haqidagi tarixiy voqealarni sahifalardan chiqarib, Afg‘oniston hukumatiga kinoya bilan shunday dedi: «Sizlarning ota-bobolaringiz butlarni sindirgan edi, ammo sizlar bugun butparastlar bilan qo‘l berib ko‘rishyapsizlar.»
Bu iboralar yadroviy davlatning mas’ul idorasi tiliga emas, balki o‘yinda yutqazgach, shaxsiy haqorat va kinoyaga o‘tadigan odobsiz ko‘cha bolalarining tiliga o‘xshardi. Aynan shu yerda Pokistondagi hukmron doiralarning eng katta fikriy ziddiyati namoyon bo‘ladi. Buni uchta oddiy misol orqali tushunish mumkin: agar musulmon bo‘lmagan shaxs yoki hindutva mafkurasiga amal qiluvchi hukumat bilan qo‘l berib ko‘rishish diniy jihatdan gunoh yoki tarixga xiyonat deb hisoblansa, unda Pokistonning o‘zi nega bir necha o‘n yillardan beri AQShning eng yirik ittifoqchilaridan biri bo‘lib kelmoqda?
Ochiqchasiga dinsiz davlat bo‘lgan Xitoy ham Pokistonning do‘sti hisoblanadi va ikki davlat o‘rtasidagi do‘stlik «Himolay tog‘laridan balandroq va asaldan shirinroq» deb ta’riflanadi. Agar Pokiston armiyasi iqtisodiy va mudofaa manfaatlari yo‘lida Vashington va Pekin bilan do‘stona munosabatlar o‘rnata olsa hamda 10 milliard dollarlik yordam so‘rasa, unda iqtisodiy tiklanishga muhtoj Afg‘oniston nega o‘z hayotiy manfaatlarini ta’minlash uchun Nyu-Dehli yoki Moskva bilan munosabat o‘rnata olmaydi?
Pokistonning hukmron harbiy doiralari ilgari suradigan da’volardan biri shuki, ular terrorizmga qarshi kurashmoqda va bu borada hech qanday murosaga bormaydi. Boshqa tomondan esa, aynan shu doiralar BMT yig‘ilishlarida Afg‘oniston Islom Amirligining jahon tomonidan tan olinishiga erishish uchun ham lobbi olib borgan. Bu xuddi bir kishining kun davomida sudda sudya oldida ayblanuvchini garov evaziga ozod qilish uchun chalkash dalillar keltirishi, kechqurun esa televideniyega chiqib, o‘sha ayblanuvchini dunyodagi eng katta jinoyatchi deb atashi va uni qatl etishni talab qilishiga o‘xshaydi.
Pokistonning bir oyog‘i Vashington ostonasida bo‘lib, u yerdan Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ — IMF) kreditlari va xalqaro yordamlarni so‘raydi; ikkinchi oyog‘i esa mintaqa zaminida bo‘lib, bu yerda Afg‘oniston va Xitoy bilan munosabatlarini saqlab qolishga majbur. Ana shu geosiyosiy bosim sababli, har safar AQSh Pokistonga tahdidli ishora qilsa, Pokiston armiyasi Islom Amirligidan yanada uzoqlashadi. Ichki xavfsizlik yomonlashgan har bir vaziyatda esa barcha mas’uliyat Kobul zimmasiga yuklanadi.
Pokistondagi hukmron harbiy va siyosiy doiralarning bu ziddiyatlari mamlakat tashqi siyosatini bir tomoshaga aylantirib qo‘ydi. Bugun dunyo Islomobodning bayonotlariga avvalgidek jiddiy qaramaydi, chunki bu yerda qat’iy va prinsipial asos yo‘qligi ayon. Agar siz ichki mamlakatda arzon shuhrat qozonish va jamoatchilik fikrini shakllantirish uchun hissiyotlar, din va tarixdan foydalanishga urinadigan bo‘lsangiz, jahon geosiyosatining qattiq voqeliklari oxir-oqibat sizni o‘z haqiqatingiz bilan yuzma-yuz qiladi.
Natijada, Pokiston yigirma yil davomida o‘zining «strategik chuqurligi» deb bilgan Afg‘oniston bugun Hindiston va dunyoning boshqa davlatlari bilan diplomatik hamda savdo aloqalarini shu qadar yaqinlashtirdiki, bu yaqinlik hatto Afg‘onistonning Pokiston bilan bo‘lgan geografik yaqinligidan ham ustun kelmoqda. Bu siyosiy o‘yinning oxirida esa Pokiston armiyasi o‘zini yolg‘iz va o‘z bayonotlari keltirib chiqargan ziddiyatlar ichida qolgan holda his qilmoqda.
