Xaybar Jalol
Odamlar bilan muomala va ijtimoiy munosabatlarda moʻtadillik
Muqaddas Islom dinining eng yorqin xususiyatlaridan biri shundaki, u ijtimoiy munosabatlar va odamlar bilan muomalada oʻz izdoshlarini moʻtadillik hamda oʻrtahollikka chorlaydi. Islom na shunday mutlaq yakkalanishni maʼqullaydiki, inson Alloh taologa ibodat qilish bahonasida oʻzini jamiyatdan ajratib, umrini tanholikda oʻtkazsin, va na shunday chegarasiz aralashuvni maʼqullaydiki, natijada huquqlar, qadriyatlar hamda islomiy meʼyorlar poymol boʻlsin. Aksincha, u musulmonni oʻz munosabatlarini muvozanat, hikmat, masʼuliyat va goʻzal axloq asosida yoʻlga qoʻyishga daʼvat etadi.
Islom hayotning barcha jabhalarida moʻtadillik va oʻrtahollikni ulugʻlaydi. Jamiyat bilan munosabatlarda ham musulmonni muvozanatli yoʻlni tutishga undaydi: na odamlar orasidan butunlay chekinib, jamiyat va ijtimoiy masʼuliyatlaridan uzoqlashsin, na ijtimoiy ishlarga shunchalik shoʻngʻib ketsinki, Parvardigori taoloni zikr etish va Unga ibodat qilish haqini unutib qoʻysin. Chunki mutlaq yakkalanish insonni jamiyat oldidagi diniy va insoniy vazifalarini, jumladan, amr bil maʼruf va nahiy anil munkar kabi burchlarini ado etishdan toʻsadi. Boshqa tomondan, jamiyat ichida boʻlish ham moʻtadil boʻlishi kerak, toki inson oʻz vaqtini hikmat bilan Alloh taologa ibodat qilish va jamiyatga xizmat qilish oʻrtasida taqsimlay olsin.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham musulmonlarni moʻtadillikka, muloyimlikka, chiroyli muomalaga va qoʻpollikdan saqlanishga daʼvat qilganlar. U zot marhamat qilganlar:
إِنَّ الرِّفْقَ لَا يَكُونُ فِي شَيْءٍ إِلَّا زَانَهُ، وَلَا يُنْزَعُ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا شَانَهُ
(Muslim, 2594-hadis)
Maʼnosi: «Muloyimlik qaysi narsada boʻlsa, uni ziynatlaydi. Agar u biror narsadan olib tashlansa, uni xunuk va yoqimsiz qiladi.»
Islom musulmondan oila aʼzolari, qoʻshnilar, doʻstlar, hamkasblar va jamiyatdagi barcha insonlar bilan munosabatlarda moʻtadil yoʻlni tutishni talab qiladi. U shunchalik qattiqqoʻl va qoʻpol boʻlmasligi kerakki, odamlar undan uzoqlashsinlar, va shunchalik beparvo ham boʻlmasligi kerakki, oʻzining shaʼni, viqori va obroʻsini yoʻqotsin. Ijtimoiy munosabatlardagi moʻtadillik shuni taqozo etadiki, inson oʻz tamoyillari va qadriyatlarini asragan holda, boshqalarga ham hurmat, sabr-toqat va goʻzal axloq bilan munosabatda boʻlsin.
Aʼzolari oʻrtasidagi munosabatlar moʻtadillik, oʻzaro hurmat va goʻzal axloq asosida qurilgan jamiyat koʻplab nizolar, adovatlar va kelishmovchiliklardan omonda boʻladi. Shu sababli, chiroyli muomala va ijtimoiy aloqalardagi oʻrtahollik insoniy rishtalarni mustahkamlash, mehr-muhabbat va hamjihatlikni kengaytirish hamda jamiyat birligini kuchaytirishning eng muhim omillaridan biridir.
Shu bois Islom odamlar bilan muomala va ijtimoiy munosabatlarda moʻtadillik yoʻlini tanlagan hamda musulmonlarni hikmatli, adolatli, rahm-shafqatga yoʻgʻrilgan va goʻzal axloqqa asoslangan muomalaga chorlagan. Zero, aynan mana shunday yoʻl insonning ichki xotirjamligini, jamiyat farovonligini taʼminlaydi hamda sogʻlom, jips, hamjihat va qudratli jamiyat barpo etish uchun mustahkam poydevor yaratadi.
