Akbar Jamol
Iqtisodiyotning insoniyat jamiyati bilan aloqasi faqat raqamlar va hisob-kitoblar bilan cheklanmaydi, balki iqtisodiyot insonlarning axloqi, e’tiqodi va fikriy qadriyatlarini ham aks ettiradi. Hozirgi davrda iqtisodiy islohotlar haqida so‘z borganda, eng katta ilmiy chalkashlik so‘zlarning lug‘aviy va istilohiy ma’nolarini aralashtirish hamda buzib talqin qilish natijasida yuzaga keladi. Ijtimoiy tarmoqlarda va ommaviy muhokamalarda ko‘p bor «arab tilidagi ribo bilan urdu tilidagi sud ikki xil narsadir», degan da’vo ilgari suriladi.
Ushbu chalkashlikni kuchaytirish uchun odatda urdu tilidagi «sudmand» so‘zi misol qilib keltiriladi. Bu so‘z foydali va daromadli degan ma’nolarni anglatadi. Shu orqali «sud so‘zining lug‘aviy ma’nosi manfaat yoki foyda ekan, demak, har qanday foydani harom deb bo‘lmaydi», degan tasavvurni shakllantirishga uriniladi. Aslida esa bu insonni Islom shariatining asosiy va qat’iy hukmlaridan uzoqlashtiradigan ilmiy aldovdir.
Arab tilida ham «ribo» so‘zining asl lug‘aviy ma’nosi ortish, o‘sish va ko‘payishdir. Biroq Islom insoniyat jamiyatida zulm va ekspluatatsiyaning oldini olish uchun har qanday manfaatni halol qilmagan, balki shar’iy istilohda «ribo» deb ataladigan moliyaviy manfaatning muayyan turini taqiqlagan. Hindiston yarimorolining buyuk ulamolari va mufassirlari Qur’oni Karimni urdu tiliga tarjima qilganlarida, arabcha «ribo» so‘zining muqobili sifatida «sud» so‘zini ishlatganlar. Chunki moliyaviy muomalalarda aynan shu istiloh ushbu turdagi manfaatni ifodalash uchun qo‘llanadi. Shuning uchun shar’iy, huquqiy va iqtisodiy mazmun jihatidan «sud» va «ribo» bir haqiqatning ikki xil nomidir. Islom shariatining ushbu qoidasi mutlaqo ravshanki, biror narsaning nomini o‘zgartirish bilan uning harom bo‘lgan haqiqati o‘zgarmaydi.
Bu masalani osonroq tushunish uchun kundalik hayotimizdan bir misol keltirishimiz mumkin: tasavvur qiling, bir qishloq yoki mahallaning ko‘chasida do‘kondorning bir dona mobil telefoni bor. U xaridorga: «Agar bu telefonni naqd pulga olsangiz, narxi yigirma ming rupiy, ammo uni bir oylik muddatga bo‘lib-bo‘lib, nasiya olsangiz, narxi yigirma besh ming rupiy bo‘ladi», deydi.
Agar xaridor savdo amalga oshirilayotgan paytda yigirma besh ming rupiylik narxga rozi bo‘lib, telefonni do‘kondordan sotib olsa, bu savdo Islom fiqhi nuqtayi nazaridan halol va joizdir. Iqtisodiy istilohda bunday muomala «bay’i mu’ajjal», ya’ni muddatli yoki bo‘lib to‘lash sharti bilan sotish (Deferred Payment Sale) deb ataladi.
Bu yerda naqd puldagi dastlabki narxga qo‘shilgan besh ming rupiy sotilgan tovarning bir qismi, ya’ni uning narxi (Asset Price) hisoblanadi. Chunki do‘kondor shar’an o‘ziga tegishli tovarni naqd pulga arzonroq, nasiyaga esa qimmatroq narxda sotish huquqiga ega. Savdo bir marta yigirma besh ming rupiy narxda amalga oshirilgach, xaridor bir oy o‘tgandan keyin ham aynan shu miqdorni to‘lashi shart. Hatto pulni to‘lashda kechiksa ham, do‘kondor belgilangan narxga bir rupiy ham qo‘shish huquqiga ega emas.
Ammo foiz shundan boshlanadiki, do‘kondor bilan xaridor o‘rtasida tovarning narxi yigirma ming rupiy deb belgilanadi va do‘kondor ushbu summani xaridor zimmasidagi qarz sifatida qayd etadi. Shu bilan birga, «Agar bir oy ichida bu pulni qaytarmasang, har bir kechiktirilgan oy uchun qo‘shimcha ravishda ikki foiz miqdorida jarima yoki foiz to‘laysan», degan shartni qo‘yadi.
Shariat nuqtayi nazaridan aynan mana shu oxirgi usul sof foiz va ribodir. Chunki bu yerda qo‘shimcha pul hech qanday tovar yoki mahsulot evaziga olinmaydi, balki faqat vaqt o‘tganligi uchun (Cost of Time) undiriladi. Bunday vaziyatda do‘kondor oddiy savdogar bo‘lish o‘rniga, tovar sotishdan ko‘ra «vaqt ijarasi»ni undiradigan sarmoyadorga aylanadi. Iqtisodiy ekspluatatsiya aynan shu nuqtadan boshlanadi.
Boshqa tomondan, an’anaviy foizli moliyaviy bozor kompaniyalari, kredit kartalarini taqdim etuvchi muassasalar va tovarlarni bo‘lib-bo‘lib sotadigan kompaniyalar (Installment Companies) xaridorlarni qarzga botirish uchun oldingisidan ham murakkabroq boshqa usuldan foydalanadilar. Bu usulda xaridor bir yoki ikki marta emas, balki uch xil bosqichda iqtisodiy zarar ko‘radi. Bu holatni «foiz orqali ekspluatatsiya qilishning uch bosqichli tuzog‘i» deb atash mumkin.
Ushbu tizimni yaxshiroq tushunish uchun bozordan amaliy bir misolni ko‘rib chiqaylik. Tasavvur qiling, xaridor qiymati yigirma ming rupiy bo‘lgan Samsung mobil telefonini biror do‘kon yoki kompaniyadan qarzga yoxud bo‘lib to‘lash sharti bilan sotib olmoqchi. Bunda foizli kompaniya birinchi zarbani shunday beradi: muddatli savdo bahonasida telefonning dastlabki narxini yigirma ming rupiydan yigirma besh ming rupiyga oshiradi. Shu bosqichgacha tashqi tomondan bu ham oddiy do‘kondorning tovarni nasiyaga sotish evaziga narxni oshirishi kabi joiz savdoga o‘xshab ko‘rinadi. Ammo voqea shu bilan tugamaydi.
Kompaniya ushbu yigirma besh ming rupiy summani faqat tovarning yakuniy va o‘zgarmas narxi sifatida qabul qilmaydi, balki uni xaridor zimmasidagi moliyaviy qarzga (Financial Debt) aylantiradi. Shundan so‘ng ushbu summa ustidan yillik yoki oylik foiz (Interest) hisoblashni ham boshlaydi. Natijada xaridor endi faqat yigirma besh ming rupiy to‘lamaydi, balki shu summaga hisoblangan foiz ham qo‘shilishi natijasida, masalan, uning jami to‘laydigan bo‘lib-bo‘lib to‘lovlari o‘ttiz ming rupiyga yetadi. Bu ekspluatatsiyaning ikkinchi bosqichidir.
Ushbu tuzoqning oxirgi va eng shafqatsiz qismi kompaniya tomonidan shartnomaning mayda va ko‘zga tashlanmaydigan satrlariga kiritilib, xaridorga dastlabki kundanoq yuklanadigan shartdir. Bu shart bo‘lib-bo‘lib to‘lanadigan to‘lovni kechiktirganlik uchun jarima yoki to‘lovni amalga oshirmaslik oqibatida hisoblanadigan foiz (Late Payment Fee / Default Interest) deb ataladi. Kompaniya: Siz har oyning belgilangan to‘lovini albatta shu oyning beshinchi sanasigacha to‘lashingiz kerak, deb shart qo‘yadi. Endi xaridor iqtisodiy tanglik, biror majburiyat yoki boshqa muammo sababli to‘lovini o‘z vaqtida amalga oshira olmasa, kompaniya aynan shu kechikish uchun kunlik yoki oylik hisob-kitob asosida yana qo‘shimcha foiz yoki katta miqdordagi jarimani to‘lov summasiga qo‘shadi.
Ushbu uch bosqichli jarayonning natijasi shuki, xaridor birinchi bosqichda tovarning asl narxi yigirma ming rupiy o‘rniga yigirma besh ming rupiy to‘lash majburiyatini zimmasiga oladi; ikkinchi bosqichda esa aynan shu oshirilgan narx ustidan hisoblanadigan doimiy foizning og‘ir yukini ko‘taradi. Uchinchi bosqichda esa to‘lovni kechiktirsa, foiz ustiga foiz va qo‘shimcha jarimalar girdobiga tushib qoladi. Bu girdobdan qutulish kundan-kunga qiyinlashib boradi. Xaridor iqtisodiy jihatdan uch marta bosim va ekspluatatsiyaga duchor bo‘ladigan usul aynan shudir.
Islom aynan shu sababli bunday foizli shartnomalarni tubdan harom deb hisoblaydi. Chunki ushbu shartnomalarning asosida xaridorning nochorligidan foydalanish va uni ochiq hamda oxiri ko‘rinmaydigan qarz tuzog‘iga (Open-ended Debt) tushirish yotadi. Bunday qarz vaqt o‘tishi bilan muntazam ravishda ortib boradi va uning ko‘payish jarayoni to‘xtamaydi.
Shu bois Qur’oni Karim bundan o‘n to‘rt asr muqaddam aynan mana shu ekspluatatsion fikrlash tarzini ochib bergan edi. Makka mushriklari ham xuddi shunday e’tiroz bildirar edilar: «Savdoda foyda olinadi, riboda ham pul ko‘payadi. Unday bo‘lsa, bu ikkisi o‘rtasidagi farq nimada?»
Qur’oni Karim Baqara surasining 275-oyatida ularning bu fikrlash tarzini quyidagi ibora bilan rad etdi:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
Tarjima: Alloh taolo savdoni halol, riboni esa harom qilgan.
Savdoda inson o‘z mehnati, vaqt va sarmoyasini ishga soladi hamda foyda olish bilan birga zarar ko‘rish xavfini ham o‘z zimmasiga oladi (Risk and Return). Ammo riboviy tizimda sarmoyadorning foydasi yuz foiz kafolatlangan va himoyalangan bo‘ladi, muhtoj insonning zarari esa oldindan belgilab qo‘yiladi.
Islom adolatli iqtisodiy tizimning asoslarini barpo etadi. Bu tizimda sarmoya mehnat, sa’y harakat va tavakkalchilikni o‘z zimmasiga olish bilan bog‘liq bo‘ladi. Natijada jamiyat boyligi faqat cheklangan bir guruh kishilar qo‘lida to‘planib qolmaydi, balki jamiyatning barcha a’zolari uchun iqtisodiy taraqqiyot va o‘sish yo‘lida teng imkoniyatlar yaratiladi.
