Ayub
Ta’lim va madaniyat: zamonaviy fanlar va islomiy ta’limotlar uyg‘unligi
Ta’lim-tarbiya taraqqiyotning hayotiy tomiri hamda har qanday jamiyatda yosh avlodning o‘zligi, axloqi va dunyoqarashini shakllantirishdagi eng asosiy poydevor hisoblanadi. Afg‘oniston kabi musulmon jamiyatida ta’lim-tarbiya hech qachon faqat ilmiy ma’lumotlar va kasbiy ko‘nikmalarni yetkazish bilan cheklanib qolmaydi, balki ta’lim oluvchilar va talabalarning ruhiy, e’tiqodiy hamda axloqiy jihatdan kamol topishi ham asosiy e’tibor markazida turadi. Shu bois Islomiy Amirlik ta’lim tizimining yondashuvi aniq va asosiy bir tamoyilga tayanadi. Bu tamoyil asl islomiy ta’limotlar bilan zamonaviy fanlar o‘rtasida chuqur bog‘liqlik va mantiqiy muvozanatni yuzaga keltirishdan iborat. Natijada ham kasbiy mutaxassislikka ega, ham o‘z diniy qadriyatlariga sodiq bo‘lgan o‘quvchi va talabalar yetishib chiqadi.
Islomiy Amirlikning ushbu sohadagi yutuqlarini yaxshiroq anglash uchun xalqaro bosqin davridagi ta’lim tizimining kamchiliklarini tahlil qilishga nazar tashlashimiz lozim. So‘nggi yigirma yil davomida katta miqdordagi mablag‘lar oqib kelganiga qaramay, mamlakat maktablari va universitetlarini dunyoviylashtirish uchun yashirin va oshkora urinishlar amalga oshirildi. O‘sha davrdagi ta’lim tizimi xorijliklarning dasturlari ta’sirida zamonaviy fanlarni islomiy tarbiyaga qarama-qarshi qo‘ydi. Diniy fanlar chetga surilib, faqat ko‘zbo‘yamachilik uchun o‘qitiladigan fanlarga aylantirildi.
Ushbu madaniy hujumning natijasi shunday bir avlodning yetishib chiqishi bo‘ldiki, ular texnologiya va yangi fanlar bilan tanishgan bo‘lsalar-da, e’tiqod, zaruriy diniy hukmlar va islomiy axloqni chuqur anglashdan uzoqlashgan edilar. Shuningdek, ular o‘zlarining asl afg‘oniy va islomiy o‘zligidan begonalashib, fikriy beqarorlikka duchor bo‘ldilar. Bosqinchilarning maqsadi dinni ilmiy muhitdan ajratish orqali fikriy jihatdan G‘arbga qaram bo‘lgan yoshlarni tarbiyalash edi.
Islomiy Amirlik hokimiyatga kelishi bilan erishilgan eng katta va barqaror yutuqlardan biri ta’lim va oliy ta’lim tizimini qayta isloh qilish hamda maktab va universitetlarga islomiy ruh va o‘zlikni qaytarish bo‘ldi. Islomiy Amirlik diniy majburiyatdan xoli mutaxassislik jamiyatda buzg‘unchilikka olib kelishini anglagan holda, ta’lim dasturini qayta ko‘rib chiqdi. Yangi tizimda diniy ta’lim, aqida, ibodatlar va islomiy axloqni o‘rganishning o‘rni mustahkamlandi. Maqsad afg‘on musulmon yosh avlodi muhandis yoki shifokor bo‘lishidan oldin, mas’uliyatli, o‘z vazifasini his qiladigan va Allohni taniydigan inson bo‘lib yetishishidir. Ushbu islohotlar maktab va universitetlarni dunyoviylikning zararli ta’siridan xalos etib, ilm va iymon yonma-yon o‘qitiladigan markazlarga aylantirdi.
Bu orada ayrim dunyoviy oqimlar va Islomiy Amirlikka muxolif kuchlar salbiy targ‘ibot va shubha uyg‘otish orqali Islomiy Amirlik zamonaviy fanlarga qarshi hamda ta’limni faqat fiqhiy masalalar bilan cheklamoqchi, degan tasavvurni shakllantirishga urinmoqdalar. Bu mutlaqo asossiz va haqiqatdan yiroq ayblovdir.
Ta’lim vazirligining rasmiy o‘quv dasturi va universitetlarning dars jadvallariga qisqacha nazar tashlashning o‘ziyoq islomiy fanlar bilan bir qatorda matematika, tabiiy fanlar, fizika, kimyo, biologiya, kompyuter va ingliz tili kabi fanlar ham katta ahamiyat bilan o‘qitilayotganini ko‘rsatadi. Agar Islomiy Amirlik zamonaviy fanlarga qarshi bo‘lganida, ushbu fanlarni ta’lim tizimining rasmiy tuzilmasida saqlab qolmagan va rivojlantirmagan bo‘lardi. Diniy zaruriyatlarga urg‘u berish hech qachon zamonaviy fanlarni bekor qilish degani emas, balki bu fanlarga to‘g‘ri yo‘nalish berish ma’nosini anglatadi.
Aziz Islom dini nuqtayi nazaridan diniy fanlar bilan zamonaviy (tajribaviy) fanlar o‘rtasida hech qanday ziddiyat mavjud emas. Islom fiqhi jamiyat o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun muhtoj bo‘lgan tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, muhandislik va iqtisodiyot kabi fanlarni o‘rganishni farzi kifoya deb hisoblaydi. Afg‘oniston haqiqiy mustaqillik va o‘zini o‘zi ta’minlash darajasiga yetishi uchun dinshunos olimlarga qanchalik muhtoj bo‘lsa, mahoratli shifokorlar, tajribali muhandislar va texnologiya mutaxassislariga ham shunchalik muhtojdir.
Farq shundaki, islomiy ta’limotlar zamonaviy fanlarga axloqiy yo‘nalish beradi. Diniy qadriyatlarni anglash mutaxassisning o‘z bilimini xalqqa xizmat qilish va Alloh taoloning roziligini qozonish vositasi deb bilishiga, o‘z kasbida suiiste’mol, korrupsiya va xiyonatdan uzoq bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Xulosa qilib aytish kerakki, islomiy ta’limotlar va zamonaviy fanlar obod va mustaqil Afg‘onistonga erishish yo‘lida parvoz qiluvchi ikki qanotdir. Islomiy Amirlik oqilona yondashuv va rejalashtirish orqali ushbu ikki muhim sohani sog‘lom ta’lim tizimida o‘zaro bog‘lashga muvaffaq bo‘ldi. Bu katta yutuqdir: bugun yoshlarimiz xavfsiz va G‘arb madaniy hujumidan yiroq muhitda ham mustahkam islomiy o‘zligini o‘rganmoqdalar, ham zamonaviy fanlarni sifatli o‘zlashtirish orqali mamlakatning porloq kelajagini bunyod etishga tayyorlanmoqdalar. Ana shunday ilmli, mutaxassis va diniy mas’uliyatga ega avlodni tarbiyalash kelgusi yillarda Afg‘onistonning saqlanib qolishi, izzati va taraqqiyotining kafolati bo‘ladi.
