Akbar Jamol
Pokiston armiyasini qo‘llab-quvvatlovchi doiralar tomonidan shunday mazmunda targ‘ib qilinayotganda: «Pokiston harbiy rejimi go‘yoki terrorizmga qarshi kurash bahonasida amalga oshirayotgan tajovuzkor harakatlar va mag‘lub bo‘lgan Amerikadan qolgan qurollarni qaytarib olayotgani aslida Amerikaning tugallanmagan missiyasini yakunlash deganidir» bu masalani shunchaki siyosiy shior, o‘tkinchi va hissiy reaksiya yoki shaxsiy qasos bayonoti sifatida baholab, e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Bunday bayonot o‘z-o‘zidan davlat mohiyati va nazariy sohalarga oid ko‘plab fundamental savollarni yuzaga keltiradigan konseptual doirani shakllantiradi. Bu savollar vaqtinchalik siyosatdan oshib, davlat, suverenitet, axloqiy tamoyillar va mintaqaviy tinchlik tasavvuri kabi tushunchalar bilan bog‘lanadi.
Shuni eslatish joizki, «Amerikaning tugallanmagan missiyasini yakunlash» iborasi turli davrlarda Pokistonning siyosiy va harbiy qatlamlari tomonidan bir necha bor takrorlangan.
Bu gaplar bitta voqea yoki aniq bir vaqt bilan cheklanib qolmadi, balki asta-sekin ma’lum bir tizimli va rejalashtirilgan bayonot ko‘rinishini oldi. Masalan, o‘tgan yil oktabr oyining dastlabki o‘n kunligida, Afg‘oniston tashqi ishlar vazirining Hindistonga safari ortidan Pokiston armiyasi Kobuldagi o‘zlari “terrorchi” deb atagan nishonlarga hujum qilganida, ayrim harbiy doiralar va ularning tarafdorlari bu tajovuzni shunday oqladilar: «Pokiston armiyasi Amerikaga yigirma yil davomida amalga oshirolmagan ishni bajardi».
Bu jumla bir tomondan g‘ayriislomiy faxr ifodasi bo‘lsa, ikkinchi tomondan amaliy maydonda muayyan fikriy asos yaratadi. Aynan shu doira asosida Donald Trump, AQSh prezidenti, Bagram havo bazasini topshirmaslik masalasida tahdid qilib: «Tolibon juda yomon voqealarga guvoh bo‘ladi», degan edi. Bu yerda «Amerikaning tugallanmagan missiyasini yakunlash» bayonoti fonida birinchi va eng asosiy savol suverenitet tushunchasidir.
Pokiston o‘zini musulmon atom qudrati va yirik harbiy davlat sifatida tanishtiradi, uning tashqi va mudofaa siyosati erkin, mustaqil va milliy manfaatlarga asoslangan deya ta’kidlanadi. Bunday sharoitda, agar rasmiy yoki yarim rasmiy bayonotlar orqali Pokiston tashqarisidagi harakatlar Amerikaning tugallanmagan missiyasiga bog‘lansa, unda yangi tasavvur paydo bo‘ladi. Bu tasavvur so‘nggi qariyb besh o‘n yillik tarixiy tajribalar va sobiq siyosatchi hamda harbiy amaldorlarning bayonotlari fonida yanada kuchayadi.
Shunda savol yanada keskinroq qo‘yiladi: haqiqatan ham Pokiston harbiy rejimi mintaqaviy siyosatini milliy manfaatlar asosida belgilayaptimi? Yoki bu siyosat global nomusulmon qudratlarning strategik ustuvorliklariga moslashtirilganmi? Bu shunchaki ayblov emas, balki davlat suvereniteti haqidagi fikriy savoldir.
Ikkinchi savol tarixiy zaminga taalluqlidir. AQShning Afg‘onistondagi yigirma yillik urushi mag‘lubiyat va tashvishli chiqish bilan yakunlandi. AQShning o‘zida ham bu urush qimmat, muvaffaqiyatsiz va samarasiz tajriba sifatida tan olindi. Jamiyat, OAV va tadqiqot markazlari uni strategik mag‘lubiyat deb atadi.
Agar global nomusulmon qudrat keng harbiy, iqtisodiy va siyosiy imkoniyatlarga ega bo‘lgan davlat Islamic Emirate of Afghanistan muhitida o‘z maqsadlariga erisha olmagan bo‘lsa, unda mintaqadagi boshqa bir davlat resurs va global ta’sir jihatidan bu darajaga yetmaydigan davlat qanday mantiq, qanday asos va qanday axloqiy ruxsat bilan o‘sha maqsadga erishishni da’vo qilishi mumkin?
Uchinchi savol axloqiy va insoniy jihatga borib taqaladi. Afg‘oniston shunchaki qo‘shni davlat emas, balki asrlar davomida Pokiston bilan diniy, madaniy, etnik va oilaviy rishtalar bilan bog‘langan hududdir. Chegaralar siyosiy bo‘lishi mumkin, ammo insoniy aloqalar geografiyadan ustundir. Har qanday harbiy operatsiya, ayniqsa tinch aholi talofatlari haqidagi da’volar mavjud bo‘lsa, faqat xavfsizlik operatsiyasi doirasida ko‘rilishi mumkin emas. Bunday harakatlar avlodlar hayotiga ta’sir qiladi, ruhiy jarohatlar qoldiradi, ijtimoiy adovatni kuchaytiradi va mintaqaviy beqarorlikni chuqurlashtiradi.
Asosiy savol shuki: mintaqaviy xavfsizlik miltiq, bomba va zo‘ravonlik orqali keladimi yoki o‘zaro hurmat, diplomatik aloqalar, muloqot va ishonchni mustahkamlovchi choralar orqali ta’minlanadimi?
Shuningdek, muhim jihat shundaki, Islamic Emirate of Afghanistan nuqtayi nazaridan Pokiston xalqi va armiyaning muayyan siyosat belgilovchi generallari bir xil tushuncha emas. Davlat qarorlari har doim ham butun bir xalqning irodasini ifodalamaydi; ko‘pincha ular muayyan strategik doiralarning qarashlarini aks ettiradi.
Shu bois tanqid bir xalq yoki xalq ommasiga emas, balki aniq tajovuzkor siyosat va uning mualliflariga qaratilishi kerak. Maqsad tanqidni mantiqiy va dalillarga asoslangan darajada saqlash, uni dushmanlik shakliga aylantirmaslikdir, toki ikki mamlakat xalqlari, ayniqsa musulmonlar uchun umumiy zarar yuzaga kelmasin.
Xulosa shuki, agar Pokiston harbiy rejimining ayrim tajovuzkor siyosatlari siyosiy, harbiy va jamoatchilik doiralari tomonidan global, ayniqsa nomusulmon qudratning tugallanmagan kun tartibini yakunlash sifatida oqlansa, bu siyosatning axloqiy, siyosiy va nazariy asoslari haqida jiddiy savollar tug‘iladi. Bunday vaziyatda milliy g‘urur, mintaqaviy barqarorlik va islomiy qo‘shnichilik bevosita ta’sir ostida qoladi.
Shu sababli, qudrat namoyishi va kuch ishlatish orqali boshqani yiqitish orzusi ortida emas, balki mintaqa kelajagi qaysi yo‘nalishga ketayotgani haqida o‘ylash zarur: doimiy harbiy amaliyotlar va zo‘ravonlik yo‘limi yoki siyosiy farosat, muloqot, o‘zaro hurmat va hikmatga boy diplomatik yo‘lmi?
Tarix shuni ko‘rsatadiki, tajovuz orqali xavfsizlik izlash murakkablashib boradi. Haqiqiy yo‘qotilgan xavfsizlik esa faqat hikmat, tadbir, muloqot va axloqiy ong orqali qayta tiklanadi.