Ajmal G‘aznaviy
Zamonaviy siyosiy va fikriy muhitda, ayniqsa Janubiy Osiyodagi kuch muvozanatlari masalasida, rivoyatlar urushi qurollar urushidan ham chuqurroq va murakkabroq tus olgan. Bu yerda haqiqat faqat faktlar asosida emas, balki turli tomonlar tomonidan taqdim etiladigan talqinlar orqali ham belgilanadi.
Ba’zi tanqidiy va siyosiy rivoyatlarda shunday da’vo ilgari suriladiki, Pokiston harbiy tuzilmasi mintaqaviy xavfsizlik tenglamalarida juda kuchli va ustun rol o‘ynaydi hamda o‘z strategik mavqeini saqlab qolish uchun turli ichki va tashqi siyosatlardan foydalanadi. Shuningdek, ayrim tahlillarda aytilishicha, aynan shu murakkab xavfsizlik muhitida ba’zi qurolli guruhlar turli davrlarda mavjudlik, faoliyat yoki kamida nazorat qilinmaslik masalalari bo‘yicha bahs va ayblovlarga duch kelgan. Biroq bu da’volarning barchasi qarama-qarshi rivoyatlar, hisobotlar va global siyosiy raqobatning bir qismi bo‘lib, ularni yakdil va qat’iy xulosa sifatida qabul qilib bo‘lmaydi.
Bu katta sahnada eng nozik va bahsli masala diniy ulamolarning roli hisoblanadi. Shu doirada ayrim tanqidiy rivoyatlar shuni da’vo qiladiki, ba’zi pokistonlik ulamolar harbiy va siyosiy tuzilmani maqtaydi hamda harbiy rivoyatga diniy va axloqiy legitimlik beradi. Ushbu tahlillarga ko‘ra, bunday maqtovlar oddiy diniy yoki ilmiy pozitsiya emas, balki kuch rivoyatini mustahkamlovchi “yumshoq vosita” sifatida qaraladi.
Bu yerda aniq aytish lozimki, bu umumiy va bir xil hodisa emas. Ulamolar jamiyati yagona blok emas, balki unda turli fikriy oqimlar, ixtiloflar va hatto qarama-qarshi pozitsiyalar mavjud. Ba’zilar davlat rivoyati bilan hamohang, ba’zilar tanqidiy pozitsiyada, yana boshqalar esa o‘zlarini siyosiy qutblardan uzoq tutishga harakat qiladi. Shunga qaramay, tanqidiy muhokamalarda savol tug‘iladi: nega ayrim diniy ovozlar rasmiy va harbiy kuch rivoyatini qo‘llab-quvvatlashga yaqinlashadi va bu qo‘llab-quvvatlash jamoatchilik ongining shakllanishiga qanday ta’sir qiladi?
Shu tanqidiy rivoyatlarda ba’zan yana shunday deyiladiki, mintaqaviy xavfsizlik inqirozlari, qurolli guruhlar va global xavotirlar borasida turli siyosiy tomonlar tomonidan qarama-qarshi da’vo va ayblovlar ilgari suriladi. Ammo bu masalalar global razvedka, siyosiy va xavfsizlik raqobatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, har bir da’voni tasdiqlash uchun xolis va hujjatlashtirilgan dalillar zarur.
Barcha bu ixtiloflarga qaramay, shunday bir asosiy tamoyil mavjudki, uni hech qanday siyosiy, harbiy yoki fikriy rivoyat inkor eta olmaydi: inson hayotining muqaddasligi. Qayerda oddiy insonlar zarar ko‘rsa, barcha siyosiy asoslantirishlar axloqiy savol ostida qoladi. Begunoh inson qoni hech qanday strategiya, xavfsizlik ehtiyoji yoki siyosiy rivoyatga bo‘ysundirilishi mumkin emas.
Bu yerda ulamolarning mas’uliyati yanada og‘irlashadi. Chunki olim faqat matn sharhlovchisi emas, balki jamiyatning axloqiy muvozanatini ifodalovchi hamdir. Din kuchni qo‘llab-quvvatlash yoki uni maqtash rivoyatiga yaqinlashganida, haqiqat bilan targ‘ibot o‘rtasidagi chegara odamlar ongida noziklashadi. Bu chegara noziklashgan sari savol berish jur’ati ham susayadi.
Tarix shuni ko‘rsatadiki, har bir kuch yonida unga legitimlik beruvchi fikriy va diniy doiralar bo‘ladi. Ba’zan e’tiqod asosida, ba’zan tizimli bosim ostida, ba’zan esa ijtimoiy yoki iqtisodiy ehtiyojlar sababli. Ammo har qanday holatda ham natija shuki, diniy targ‘ibotchilar tili kuch doirasiga kirib boradi va o‘z mustaqilligining bir qismini yo‘qotadi.
Shu bilan birga, yana bir haqiqat bor: ulamolar jamiyati rang-barang va ko‘p qirrali. Unda tinchlik, adolat va inson hayotini himoya qilish tarafdori bo‘lgan, zo‘ravonlikni oqlashga qarshi savol qo‘yadigan ovozlar ham mavjud. Bu farqlar shuni ko‘rsatadiki, diniy muhit hanuz fikriy kurash maydoni bo‘lib, yopiq va biryoqlama tizim emas.
Haq va botil o‘rtasidagi chegara oxir-oqibat shiorlar darajasida emas, balki tamoyillar darajasida belgilanadi. Haq inson hayotini hurmat qiladigan, zulmga qarshi turadigan va haqiqatni izlashni tirik tutadigan narsadir. Botil esa haqiqatni manfaatga bo‘ysundirib, axloqni siyosiy yoki strategik maqsadlar uchun qurbon qiladigan narsadir.
Harbiy tuzumni qo‘llab-quvvatlovchi ulamolar uchun zarurki, G‘arb tomonidan to‘ldirilgan va unda Islom qoni aralashgan kosadan ichishdan tiyilsinlar. Pokistonlik ulamolar minbarning hozirgi asoratiga barham berishlari kerak, aks holda Madrasa Hafsa va Lal masjidi faryodlari hamda Afiya Siddiqining mazlumona ohlaridan quloqlar pardasi yirtiladi.
