Ismatulloh Sarvon
Ikkinchi qarshilik: 1958
Pakistan tashkil topganidan 1958-yilgacha bu mamlakatning siyosiy ahvoli juda beqaror va o‘tkinchi edi. Fuqaroviy hukumatlar zaif bo‘lib, armiya ta’siri ostida qolgan edi. Fuqaroviy rahbarlar o‘rtasida chuqur ishonchsizlik va adovat hukm surardi. 1958-yilda Ayub Khan fuqaroviy hukumatni ag‘darib, butun hokimiyatni to‘g‘ridan-to‘g‘ri armiyaga topshirdi.
Balochistan qo‘shib olinganidan keyin ham armiya bu hududda amaliy nazorat va yetarli ta’sirni to‘liq qo‘lga kirita olmagan edi. 1955-yilda G‘arbiy Pokiston yagona (One Unit) loyihasini amalga oshirish uchun harbiy amaliyot boshlandi. Dastlabki bosqichlarda qo‘shin Balochlar bilan to‘qnashuvdan qo‘rqib hamda Balochistonda o‘z o‘rnini mustahkamlash maqsadida ehtiyotkorlik va yumshoqlik ko‘rsatdi. Baloch qabila boshliqlariga to‘liq siyosiy vakolat, federal tizimda teng vakillik va Balochistonga armiya aralashmasligi va’da qilindi. Shu sababli uch yil davomida armiya qurolli qarshilikka duch kelmadi.
Biroq armiya Balochistonda mustahkam o‘rnashgach, balochlarning qabila tizimini tugatdi. Qabila boshliqlari hibsga olinib tahqirlandi, qishloqlar qurshovga olinib bombardimon qilindi va yoqib yuborildi hamda balochlarni qurolsizlantirish va qirg‘in qilishning sharmandali davri boshlandi.
Armiyaning zulm va sitamlari baloch xalqining sabr kosasini to‘ldirdi va ular 1958-yilda Nawab Nauroz Khan boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Navob Naurozxon hushyor qalbli, mustahkam iymonli va g‘ururli inson edi. U yuzlab safdoshlari bilan tog‘larga chekinib, baloch xalqining sha’ni va nomusini himoya qilish uchun Pokiston armiyasiga qarshi qonli jang boshladi. Bu qarshilik qariyb bir yil davom etdi va Pokiston uchun jiddiy muammo bo‘ldi, ammo yetarli qurol-aslaha yo‘qligi, boshqa qabila boshliqlarining qo‘llab-quvvatlamagani hamda armiyaning kuchli bosimi sababli maqsadga erisha olmadi.
Oxir-oqibat armiya Navob Naurozxonga Qurʼoni Karim nomi bilan qasam ichib, taslim bo‘lsa, masala muzokara yo‘li bilan hal qilinishini va’da qildi. Naurozxon o‘g‘illari va safdoshlari bilan taslim bo‘ldi va urush yakunlandi. Ammo armiya Qur’on nomi bilan bergan qasamini buzmadi, aksincha va’dasiga vafo qilmadi: uning o‘g‘illari va safdoshlari qatl qilindi, o‘zi esa qamoqqa tashlandi.
Armiyaning bu g‘ayriislomiy va g‘ayriinsoniy harakati balochlarning armiyaga bo‘lgan ishonchini butunlay yo‘q qildi, ularning qalbida chuqur adovat va ishonchsizlik paydo qildi hamda ularni murosasiz kurashga undadi. Bugungi kungacha Pokistonga qarshi kurash maydoniga chiqqan har bir baloch Navob Naurozxon boshidan kechirgan zulmdan ilhom oladi.
Uchinchi qarshilik: 1962
Yagona Pokiston (One Unit) siyosati Balochistonda, ayniqsa Navob Naurozxon qo‘zg‘oloni bostirilganidan keyin ham davom etdi. Bu siyosat balochlarning siyosiy, ma’muriy va qabila tizimini yo‘q qildi. Balochlar xavfsizlik, farovon hayot va o‘z huquqlaridan mahrum qilinib, ularning dardu hasrati yanada ortdi.
Pokiston o‘zining noqonuniy hukmronligini mustahkamlash va balochlar orasida erkinlik ruhini yo‘qotish maqsadida 1962-yilda yana tezkor quruqlik va havo harbiy amaliyotlarini boshladi. Maqsad Balochistonning ayrim hududlarida qolgan jangchilarni yo‘q qilish edi. Bu davrda baloch jangchilarining yetakchisi Khair Bakhsh Marri edi. Qattiq janglardan so‘ng u va ayrim safdoshlari qo‘lga olindi, yuzlab balochlar halok bo‘ldi, ko‘plab boshqalar tog‘larga chekinishga majbur bo‘ldi. Xayrbaxsh Marri ham qamoqqa tashlandi.
Shu tariqa zohiriy tinchlik o‘rnatildi va urush tugadi. Biroq siyosiy muammo hal etilmadi, aksincha yanada murakkablashdi va 1973-yildagi qonli urush uchun zamin yaratdi.
