Hijoz Tamim
G‘arbdagi ifrotchi homiylar kimlar?
G‘arbdagi ifrotchi homiylar Yevropa yoki boshqa g‘arb davlatlarida yashovchi shaxslar yoki razvedka guruhlari bo‘lib turli usullar bilan terrorchilik guruhi IShIDni qo‘llab-quvvatlaydigan kishilardir. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri jangga bormaydilar biroq moliyaviy, razvedka logistika yoki targ‘ibot yo‘li bilan guruhni faol qo‘llab-quvvatlaydilar. Ularning faoliyati odatda quyidagicha bo‘ladi:
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
- Jangchilarning safar ta’lim va jihozlari uchun pul yig‘ish va o‘tkazish;
- Xayriya jamg‘armalari soxta kompaniyalar, ijtimoiy yordam tizimlari VAT firibgarligi yoki bank firibgarligi orqali moliyalashtirish;
- Naqd pul tashuvchilar va norasmiy hawala tizimlaridan foydalanish.
Targ‘ibot qo‘llovi
- IShID xabarlarini ijtimoiy tarmoqlar veb-saytlar onlayn jurnallar va forumlar orqali tarqatish;
- Ifrotchi mafkuralarni targ‘ib qilish va yoshlarni jalb etish.
Logistik qo‘llab-quvvatlash
- Safar imkoniyatlari va hujjatlarni (pasport viza va soxta yo‘l hujjatlari) ta’minlash;
- Qurol va jihozlar yetkazib berish.
Shaxsiy xususiyatlar
- Ba’zilar oliy ma’lumotli ammo IShID mafkurasiga aldanib qolgan;
- Ayrimlari jinoiy o‘tmishga giyohvandlikka yoki qamoq tajribasiga ega;
- Ba’zilari diniy ulamo yoki oddiy fuqaro bo‘lib IShIDning Islomiy xalifat haqidagi da’vosiga aldangan.
Umuman olganda G‘arbda yashovchi bu homiylar jangga bevosita kirmasa ham IShIDning moliya, targ‘ibot va logistika tarmoqlarining muhim bo‘lagi hisoblanadi.
IShIDning chet ellik terrorchi jangchilari (FTFs)
Bu jangchilar kimlar?
IShIDning chet ellik jangchilari o‘z mamlakatini tark etib Iroq Suriya yoki boshqa urush hududlarida qurolli faoliyatga qo‘shilishga kelgan shaxslar. Ular diniy chaqiriqlar mafkuraviy shiorlar Xalifat da’volari yoki o‘z yurtidagi zulm adolatsizlik va beqarorlik sabab IShID targ‘ibotiga aldanadilar.
IShID bu jangchilardan:
jang maydonida
targ‘ibotda
ta’lim va a’zolarni jalb etishda
oilaviy va ijtimoiy tuzilmalarni mustahkamlashda foydalanadi.
Ijtimoiy profil
Ular G‘arb Yaqin Sharq Markaziy Osiyo va Shimoliy Afrikadan kelgan bo‘lishi mumkin. Ularning ko‘pi:
ishsizlik,
oilaviy muammolar
ma’naviy bo‘shliq
ijtimoiy adolatsizlik
sabab ekstremistik targ‘ibotga berilgan yoshlar.
Ba’zilar islomiy qadriyatlarni himoya qilish niyati bilan keladi ammo IShID bu hissiyotdan urushni davom ettirish uchun foydalanadi. Ayrimlari jinoiy o‘tmish yoki qamoq tajribasi tufayli radikal bo‘lgan. Biroq oliy ma’lumotlilar ham IShID shiorlariga aldanib kelganlar.
Jalb qilish va ta’lim
IShID kuchli psixologik va targ‘ibot tizimi yaratgan:
Twitter, Telegram, Facebook, YouTube orqali (jihod) xalifat islomiy identitet kampaniyalari;
Dabiq va Rumiya jurnallari asosiy mafkuraviy manbalar;
Mahalliy imomlar diniy guruhlar yashirin tarmoqlar orqali yoshlarni ta’sirga olish.
Jalb qilingan shaxslar maxsus lagerlarda:
harbiy tayyorgarlik,
mafkuraviy tarbiya (miya yuvish)
intihar yoki harbiy topshiriqlarga tayyorlanadi.
Safar yo‘llari
IShID jangchilari ko‘pincha Turkiya Iordaniya yoki Livan orqali Suriya va Iroqqa kirganlar. Ular:
soxta pasportlar
vositachilar
kontrabanda tarmoqlari
sayohat agentliklari
yordamida chegaralardan o‘tgan.
2017-yilgacha eng oson yo‘l Turkiya yo‘nalishi edi. Ba’zilar ish viza boshpana yoki insonparvarlik missiyasidan niqob sifatida foydalanishgan.
Qaytish xavfi
IShID qulagach, chet ellik jangchilarning o‘z yurtiga qaytishi katta xavf tug‘diradi. Chunki ular:
jang tajribasiga ega
IShID mafkurasidan chuqur ta’sirlangan
yashirin tarmoqlar bilan bog‘langan bo‘lishi mumkin.
Ularni nazorat qilish, tiklash va jamiyatga qayta qo‘shish juda qiyin. Ayrim mamlakatlar:
ularning fuqaroligini bekor qilgan
qamagan
maxsus kuzatuvga olgan.
Huquqiy choralar
Ko‘plab davlatlar:
FTFlar uchun maxsus qonunlar qabul qilgan
No-fly ro‘yxatlari joriy qilgan
pasportlarni bekor qilgan
fuqarolikni tortib olgan
bank operatsiyalari va kripto-valyutalarni nazoratni kuchaytirgan
xalqaro razvedka hamkorligini rivojlantirgan
internetda IShID targ‘ibotiga qarshi global kampaniyalar boshlagan.
Oldini olish choralar
Razvedka moliya va kiber xavfsizlik idoralari o‘rtasida muvofiqlik kuchaytirilishi kerak.
Ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik materiallarni bloklash zarur.
Ta’lim muassasalari va diniy ulamolar orqali ma’rifiy dasturlar yuritilishi lozim.
Qaytgan jangchilar uchun psixologik yordam qayta ta’lim va ijtimoiy moslashuv dasturlari ishlab chiqilishi zarur.
Barcha choralar inson huquqlari va adolat tamoyillariga muvofiq bo‘lishi kerak.