Hijoz Tamim
Yevropa fuqarolarini o‘g‘irlash evaziga fidya/bedel talab qilish
O‘g‘irlash so‘nggi o‘n yilliklarda turli terrorchi guruhlar tomonidan ishlatilgan eng samarali va keng tarqalgan moliyaviy manbalardan biridir; ISHID ham bu sohada jiddiy faoliyat yuritgan. Bu amal nafaqat guruhning moliyaviy resurslarini ko‘paytirish vositasi bo‘ldi, balki xalqaro miqyosda jiddiy xavfsizlik muammolarini yuzaga keltirdi.
Fidya/bedel atamasi va ma’nosi:
Fidya (ransom) arabiy va dariyda «bahо», «ozodlik bahosi» yoki «to‘lov» deb ham yuritiladi. Bu o‘g‘irlab ketilgan odamlarni ozod qilish evaziga beriladigan moliyaviy yoki nomoliyaviy to‘lovdir. ISHID uchun fidya to‘lovlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy manba bo‘lib, ular orqali operatsiyalarni moliyalashtirish, qurol-aslaha, harbiy jihozlar va boshqa xarajatlarni qoplashadi.
Xalqaro tashkilotlar va hukumat idoralariga ko‘ra, fidya to‘lash ikki tomonlama masaladir: bir tomondan inson hayotini saqlab qoladi, biroq boshqa tomondan ISHIDni moliyaviy jihatdan mustahkamlaydi va odam o‘g‘irlash hodisalarining takrorlanishiga turtki beradi. So‘nggi yillarda ISHIDning moliyaviy manbalari va operatsion strategiyalari global xavfsizlik uchun eng jiddiy va murakkab muammolardan biriga aylangan.
Bu terrorchi guruh Yaqin Sharqda qisqa muddat siyosiy va harbiy faoliyat olib borgan davrida moliyaviy manbalarini kuchaytirish uchun turli usullarni qo‘lladi. Ulardan eng samarali va muhim usullardan biri — Yevropa fuqarolarini o‘g‘irlab, ozod qilish evaziga fidya talab qilish edi. Bu usul ISHIDga nafaqat moliyaviy daromad keltirdi, balki ularning terrorchilik faoliyatini mintaqaviy va global darajada davom ettirish imkonini ham berdi.
Yangi tadqiqotlar va hisobotlarga ko‘ra, xalqaro tashkilotlar, razvedka tarmoqlari va xavfsizlik kuchlari ISHIDning moliyaviy tarmoqlarini ishdan chiqarish hamda terrorizmni moliyalashtirishning oldini olish uchun doimiy chora-tadbirlar ko‘rishiga qaramay, ISHID hanuz odam o‘g‘irlash va fidya talab qilish orqali o‘z resurslarini saqlab qolmoqda va kengaytirmoqda. Bu haqiqat shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy strategiyalarida o‘zgarishlar bo‘lishiga qaramay, odam o‘g‘irlash va fidya olish ularning moliyaviy tizimining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib qolmoqda. Aynan shu yo‘l bilan ISHID qurol, transport vositalari va boshqa jihozlarni sotib olib, o‘z harbiy va targ‘ibot faoliyatini ancha rivojlantirgan.
Yevropa fuqarolarini o‘g‘irlash ISHID tomonidan maqsadli strategiya sifatida amalga oshiriladi. Maqsad — katta moliyaviy foyda olish va dunyo e’tiborini jalb qilishdir. Odatda millionlab dollarlarga yetadigan katta fidyalar ISHID uchun muhim iqtisodiy manba yaratadi. Bu mablag‘lar nafaqat guruh faoliyatini davom ettirishga asosiy tayanch bo‘ladi, balki ularning tobora kengayayotgan terrorchilik ta’sirini saqlashda ham hayotiy ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, Yevropa hukumatlari o‘z fuqarolarini himoya qilishda siyosiy, huquqiy va razvedka muammolari bilan yuzlashmoqda. Ba’zi davlatlar fuqarolarining hayotini saqlab qolish uchun fidya to‘lashga rozi bo‘lgan; biroq bu terrorchilarni moliyalashtirib, odam o‘g‘irlashlarni davom ettirishga yordam bergan. Aksincha, Buyuk Britaniya va AQSh kabi fidya to‘lashga qat’iy qarshi bo‘lgan siyosatlar ayrim hollarda garovdagilarning o‘limiga olib kelgan, bu esa insoniyat va xalqaro huquq nuqtayi nazaridan jiddiy muammo hisoblanadi.
Jahon hamjamiyati, xususan BMT, Yevropa Ittifoqi va NATO a’zolari ISHIDni moliyaviy jihatdan zaiflashtirish uchun keng ko‘lamli chora-tadbirlar ko‘rayotganini bildiradi. Razvedka hamkorliklarini kengaytirish, moliyaviy oqimlarni kuzatish va shubhali tranzaksiyalarni to‘sib qo‘yish ustuvor yo‘nalishga aylangan. Shunga qaramay, ISHIDning moliyaviy tarmoqlari ko‘pincha yashirin va norasmiy bo‘lib, ularni ishdan chiqarish jarayonini qiyinlashtiradi.
Fidya masalasi global darajada sezgir va murakkab muammo bo‘lib qolmoqda. Davlatlar o‘rtasida bu borada jiddiy kelishmovchilik mavjud: ayrim davlatlar fidya to‘lashni qat’iyan rad etadi va uni ISHIDni moliyaviy jihatdan kuchaytiruvchi xavfli omil deb biladi; boshqalar esa o‘z fuqarolarining hayotini saqlab qolish uchun bu yo‘lni tanlashadi. Bunday vaziyat xalqaro hamkorlik va yagona yondashuv qabul qilish zaruratini yanada oshiradi.
Umuman olganda, ISHID Yevropa fuqarolarini o‘g‘irlash orqali sezilarli daromad qo‘lga kiritgan. Bu daromadlar qurolli operatsiyalarni, targ‘ibot kampaniyalarini va terror tarmoqlarini kengaytirishda ishlatilgan. Ushbu moliyaviy resurslar ISHIDning davomiyligi uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lib, xalqaro xavfsizlik idoralari uchun eng katta va shoshilinch muammolardan biri hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, ISHIDning moliyaviy tarmoqlarini ishdan chiqarish va Yevropa fuqarolarining o‘g‘irlash holatlarini kamaytirish faqat bitta davlatning choralari bilan imkonsizdir. Bu borada global hamkorlik, kuchli razvedka almashinuvi va jamoatchilik xabardorligini oshirish zarur. Shuningdek, fidya to‘lash masalasida qat’iy va yagona pozitsiya qabul qilish muhimdir, toki ISHIDning moliyaviy oqimlari to‘xtatilsa va bu global xavf katta darajada kamaytirilsa.
Ushbu maqolada fidyaning ISHIDni moliyalashtirish strategiyasiga ta’siri, bu yo‘ldan olingan daromadlar, fidya to‘lashning ijobiy natijalari, salbiy oqibatlari, ISHIDga to‘lov qilishdagi muammolar va ularning oldini olish yo‘llari, hamda Yevropa fuqarolarining ISHID tomonidan o‘g‘irlab ketilishi va fidya talab qilinishi kabi amaliy misollar keng qamrovli tarzda ko‘rib chiqilgan.
