Ahmad Xurosoniy
IShIDning shakllanish ildizlari
IShIDning paydo bo‘lishi zamonaviy asrning eng vayronkor hodisalaridan biri bo‘lib, hech qanday tasodifiy jarayon emas, balki Yaqin Sharqning so‘nggi o‘n yilliklarda boshidan kechirgan murakkab va tarixiy sharoitlarining bevosita oqibatidir. Bu hodisani to‘g‘ri anglash uchun 2003-yilda AQShning Iroqqa bostirib kirgan davriga qaytish lozim. O‘sha yillarda sodir bo‘lgan chuqur tuzilmaviy o‘zgarishlar keyinchalik IShIDning paydo bo‘lishiga zamin yaratdi.
Garchi IShIDning mafkuraviy ildizlari islom tarixidagi xavorijlarning aqidaviy ifrotkorligiga borib taqalsa-da, bu guruhning zamonaviy ko‘rinishi aynan Iroqning bosib olinishi, adolatsizliklar, muvaffaqiyatsiz siyosatlar va AQShning harbiy aralashuvining og‘ir oqibatlari sabab yuzaga keldi. Iroqqa AQSh tomonidan uyushtirilgan harbiy bosqin ortidan ko‘plab guruhlar paydo bo‘ldi va ular Amerika siyosatlariga qarshi chiqdilar. Vaqt o‘tishi bilan bu guruhlar ichidan faqat bittasi IShID o‘z yo‘lini alohida qilib, keskin o‘sishga erishdi. Ushbu guruh o‘zini Iroq va Shom Islom Davlati deb atadi.
2010-yilda guruh rahbariyatining o‘zgarishi uning strategik yo‘nalishida keskin burilish yasadi. Mintaqadagi sharoitni chuqur tahlil qilish va Iroq hamda Suriyadagi diniy-etnik noroziliklardan siyosiy foydalanish orqali yangi rahbariyat asta-sekin mustaqil yo‘l tutishni boshladi. Bu mustaqillik 2013-yilda kuchaydi o‘sha yili IShID Suriyaning Jabhat an-Nusra guruhi bilan birlashishni e’lon qildi va yangi tuzilma Iroq va Shom Islom Davlati ni yaratdi.
Bu qaror ko‘plab jihodiy guruhlar, jumladan Jabhat an-Nusra rahbari tomonidan rad etildi. Ammo IShID rahbari belgilangan yo‘ldan qaytmadi va nihoyat 2014-yil fevralida bu guruh barcha mavjud oqimlardan to‘liq ajralib chiqdi.
2014-yil iyun oyida Musul shahrining bosib olinishi IShIDning qudrati eng yuqori cho‘qqiga chiqqan palladir. Guruh rahbarining Musul bosh masjidida Islom xilofati ni e’lon qilishi va o‘zini xalifa deb tanitishi juda ramziy va muhim qadam bo‘ldi. Bu hodisa IShIDning global da’volarini yaqqol ko‘rsatdi. IShID Iroq va Suriyadagi hokimiyat bo‘shligidan, xalq noroziligidan hamda muvaffaqiyatsiz davlatlar zaifligidan foydalanib, hududlarini hayratlanarli tezlikda kengaytirdi.
Ular ma’muriy tuzilmalar yaratib, moliyaviy tizim yo‘lga qo‘yib, qat’iy xavfsizlik tarmog‘i barpo etdilar va zamonaviy targ‘ibot vositalaridan samarali foydalanib, o‘zlarini haqiqiy davlat sifatida ko‘rsatmoqchi bo‘ldilar. IShIDning shakllanishi va kuchayishida bir nechta omillar asosiy rol o‘ynagan:
- AQShning Iroqqa bostirib kirishi bu Iroqning siyosiy va xavfsizlik tizimini izdan chiqardi.
- Arab bahori voqealari va ayniqsa Suriya fuqarolar urushi IShIDning o‘sishi uchun zamin yaratdi.
- Iroq va Suriyadagi diniy-etnik bo‘linishlar jamiyat ichida chuqur parokandalik yuzaga keltirdi.
- Mintaqaviy va global miqyosdagi murakkab siyosiy o‘zaro ta’sirlar.
Bu omillar, guruh rahbarlarining taktika mahorati, kuchli targ‘ibot mashinasi va zamonaviy media vositalaridan samarali foydalanish bilan qo‘shilib, IShIDni qisqa vaqt ichida dunyo uchun xavfli guruhga aylantirdi.
Bugungi kunda IShIDning holatini tahlil qilish uchun uning tarixiy yo‘lini aniq tushunish muhimdir. IShID oddiy bir vahshiy guruh emas, balki mafkuraviy, siyosiy, ijtimoiy va diniy jihatlari mujassam bo‘lgan ko‘p qirrali hodisa edi; u faqat mintaqa sharoitlaridan emas, balki global siyosatning keskinliklaridan ham oziqlangan edi. Ushbu ildizlarni ilmiy tahlil qilish kelajakda shunga o‘xshash ekstremistik guruhlarning paydo bo‘lishining oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
