Xaybar Jalol
5. Muhabbat va dushmanlikda moʻtadillik
Islom moʻtadillik va o‘rtalikni alohida ta’kidlagan sohalardan yana biri muhabbat va dushmanlik masalasidir. Inson tabiati shundayki, ba’zan u biror kishini sevishda moʻtadillik chegarasidan oshib ketib ifrotga beriladi, ba’zan esa dushmanlik va nafratda adolat chegarasidan chiqib ketadi. Holbuki, muqaddas Islom musulmonlarga har ikki holatda ham adolat va moʻtadillikni saqlashni buyurgan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar:
أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا.
(Termiziy, Muhabbat va dushmanlikda iqtisod (moʻtadillik) bobi, 1997-hadis).
Tarjimasi: Do‘stingni me’yor bilan sev. Balki bir kun kelib u senga dushman bo‘lib qolishi mumkin. Dushmaningga ham me’yor bilan dushmanlik qil. Balki bir kun kelib u senga do‘st bo‘lib qolishi mumkin.
Ushbu nabaviy ko‘rsatma shuni anglatadiki, insonning his-tuyg‘ulari va hissiyotlari uni adolat hamda oqilona yo‘ldan chetga chiqarmasligi kerak. Chunki bugun muhabbat va hurmatga loyiq bo‘lgan inson ertaga bu munosabatni o‘zgartiradigan ish qilishi mumkin. Shuningdek, bugun o‘rtada adovat mavjud bo‘lgan kishi ertaga yaqin va samimiy do‘stga aylanishi ham ehtimoldan xoli emas.
Shuningdek, Qur’oni karim musulmonlarga hatto o‘zlariga dushman bo‘lgan kishilar bilan muomalada ham adolatni saqlashni buyuradi:
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى
Tarjimasi: Bir qavmga bo‘lgan dushmanligingiz sizlarni adolat qilmaslikka undamasin. Adolat qilinglar! Bu taqvoga eng yaqin yo‘ldir. (Moida surasi, 8-oyat).
Ushbu tamoyilga ko‘ra, musulmon muhabbatda haddan oshib shaxsparastlik va insonlarni muqaddaslashtirishga berilmaydi. Shuningdek, dushmanlikda ham zulm, tuhmat, haqorat va tajovuz yo‘lini tutmaydi. Islom insonlar o‘rtasidagi munosabatlar adolat, hikmat va moʻtadillik asosida qurilishini istaydi, toki jamiyat ifrot, ko‘r-ko‘rona taassub va asossiz nizolardan omonda bo‘lsin.
Shu bois Islomda muhabbat ham, dushmanlik ham nafs va o‘tkinchi hissiyotlarga emas, balki adolat, axloq va Allohning roziligini topish mezonlariga asoslanadi. Bu esa Islomdagi moʻtadillik va o‘rtalikning eng yorqin ko‘rinishlaridan biridir.
Afsuski, o‘zlarini Islomga mansub deb biladigan ayrim guruhlar dushmanlikda shu qadar ifrotga berilganki, Islomning barcha ko‘rsatma va ta’limotlarini unutib qo‘yganlar.
Ular ayollarni, bolalarni, hatto dushman tomonning omonlik berilgan kishilarini ham eng vahshiy va jirkanch usullar bilan o‘ldiradilar hamda bunday qilmishlari bilan faxrlanadilar. Holbuki, bu kabi xatti-harakatlar Islomning ulug‘ Payg‘ambari sollallohu alayhi vasallamning ta’limot va ko‘rsatmalariga mutlaqo zid hisoblanadi. Bu kabi qoidabuzarliklarning yana yuzlab misollarini uchratish mumkin.
