Islom tizimida iqtisodning qadri!

Aziz baran

Islom – to‘liq bir din va ilohiy qonun sifatida – jamiyatda inson taraqqiyoti va tartibi bilan bog‘liq barcha jihatlarga mantiqiy tarzda e’tibor qaratgan, hech bir sohaga loqayd qolmagan. Shunday jihatlardan biri – islomiy tizimda iqtisodning qadri va izdoshlari uchun fqarolikdan chiqish masalasidir. Shu bois, Islom iqtisodiy tizimga katta ahamiyat bergan, mukammal iqtisodiy tizim ishlab chiqqan, aniq qoidalar va qonunlar belgilagan, hatto islomiy bo‘lmagan davlatlarning iqtisodiy tizimlariga ham ta’sir ko‘rsatgan. Uning asosiy maqsadi – musulmonlar va islomiy jamiyatlarni fqarolikdan qutqarish va o‘ziga tayanishga undashdir.

Islomiy tizim har bir musulmon uchun tanish va aniq bo‘lgan bir narsa bo‘lganligi sababli, bu yerda aynan shu mavzuni muhokama qilishimiz zarur. Avvalo, “tizim” va “iqtisod” atamalarining ta’rifini berib olamiz.

“Tizim” so‘zi lug‘aviy jihatdan “tartib” degan so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, u tartib, uslub, yo‘l, odat, yo‘naltirish va barqarorlik ma’nolarini anglatadi. Istilohiy jihatdan esa, u fikriy, e’tiqodiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ta’limiy va boshqa barcha ishlarga tartib beradigan qonunlar to‘plamidir. “Iqtisod” esa “qasd” (maqsad, niyat) so‘zidan olingan bo‘lib, o‘rtachalik, mu’tadillik degan ma’noni anglatadi. Istilohiy ma’noda esa, bu – Islom shariati doirasida daromadlar, xarajatlar va jamiyat hamda shaxs rivoji yo‘llarini tahlil qiluvchi qoidalar tizimidir.

Demak, islomiy iqtisodiy tizim – iqtisodiy hayotni tartibga solish, iqtisodiy muammolarni hal qilish va ijtimoiy adolatga erishish uchun belgilangan umumiy qoidalar majmuasidir. U shaxsni saodatga, jamiyatni esa fazilatli jamiyat (jomeai fozila) darajasiga yetkazishni maqsad qilgan. Bu – tarix davomida barcha payg‘ambarlar va ilohiy imomlarning asosiy maqsadi bo‘lgan. Ba’zi olimlar islomiy iqtisodiy tizimni jamiyatning iqtisodiy dasturlarini amalga oshirish, ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va mulk, egalik, tasarruf masalalarini tartibga solish yo‘lida qo‘llaniladigan hukm, qoida va vositalar deb tariflaydilar.

Islom iqtisodiy tizimidagi hukmlar ikki qismga bo‘linadi: sobit (o‘zgarmas) va taghayyur qiluvchi (o‘zgaruvchan) hukmlar. Sobit hukmlar Qur’on va Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga asoslangan, masalan: foiz (ribo), aroq, cho‘chqa go‘shti – haromdir. Taghayyur qiluvchi hukmlarda esa zamon va makon sharoitlari qaror chiqarishda rol o‘ynaydi, masalan: davlat daromadlari va xarajatlari o‘rtasidagi muvozanat.

Islomiy iqtisodiy tizim o‘z faoliyatini uchburchak asosida olib boradi: shaxs, mulkdor va jamiyat a’zolari. Uning e’tiqodiy manbai yagona ilohni tan olish va Unga ibodat qilishga asoslanadi. Har qanday iqtisodiy muomala yoki savdoda Allohning rizosi va Uning hukmlari asosiy mezon hisoblanadi. Islomiy iqtisodiy tizimda halol-harom haqida so‘z ketganda, faqatgina manfaat olish va buzuqlikdan saqlanish asosiy nuqta bo‘ladi.

Islomda har bir iqtisodiy muomala – ibodat hisoblanadi, noto‘g‘ri muomaladan tiyilish ham ibodat sanaladi. Muomalalarda ichki nazorat – imoniy nazoratdir, har bir mo‘min shaxs iqtisodiy munosabatlarda rostgo‘ylik va halollikka amal qiladi.

Islomiy iqtisodiy tamoyillarning to‘rttasi quyidagilar:

1. Mol topish yo‘llarida Allohning amrlarini tushunish va haromlardan tiyilish.

2. Halol kasbga ijobiy yondashish va haromdan saqlanish.

3. Ortiqcha va noto‘g‘ri sarf-xarajatlardan saqlanishga oid hukmlarni bilish.

4. Befoyda va zararli yo‘llardan yiroq bo‘lish haqida to‘g‘ri qarashga ega bo‘lish.

Islomiy iqtisodiy tizimda import, xarajatlar, savdo, investitsiyalar, iqtisodiy halollik va nohalollik haqida Qur’onda ko‘plab oyatlar mavjud. Nabaviy hadislar ham iqtisodiy yo‘riqnomalar bilan to‘la. Islom insonni faqirlikdan qutqarishga va kambag‘allikdan qochishga buyuradi.

Islomiy iqtisodning muhim yo‘nalishlaridan biri – mulkchilik va manbalardir. Jamoaviy mulk – davlat yerlariga, davlat idoralariga, umumiy muassasalarga va jamoat xizmatlariga tegishli narsalardan iborat. Tabiiy resurslar – yer, yerosti boyliklari, konlar, tabiiy suvlari, o‘rmonlar, dengizlar, hayvonot va o‘simlik dunyosi, energiya va kimyoviy moddalarni o‘z ichiga oladi.

Shuningdek, umumiy daromadlar ham bor – davlatga qarashli kompaniyalar daromadi, jamoat muassasalari, vaqf mulklari, zakot, jizya, g‘animatlar, egalari yo‘q mulklar, ushr va boshqalar. Shaxsiy mulk manbalari esa iqtisodning boshqa qismini tashkil qiladi: savdo, mehnat, dehqonchilik, chorvachilik, yer obodonchiligi, sanoat, huquqiy daromadlar, hadyalar, vasiyat, meros, ayollarning mehrlari, zakot va sadaqalar.

Islomiy iqtisodiy tizimning eng muhim jihatlaridan biri – kambag‘allar, yetimlar, mazlumlar va nochorlarning ta’minotini zimmasiga olganidir. Ularning hayotini – hatto musulmon bo‘lmaganlarning ham – ijtimoiy tizim doirasida kafolatlaydi. Shuningdek, hunar o‘rgatish, kasb-hunar bilan band qilish bo‘yicha dasturlari ham mavjud.

Islom tarixiga nazar tashlasak, savdo katta mavqega ega bo‘lganini ko‘ramiz. Islom hukumatining ko‘p amaldorlari oilaviy ehtiyojlarini davlat xazinasidan emas, balki o‘z savdo-sotiqlari orqali ta’minlashgan. Payg‘ambarlar ham o‘z oilalari uchun halol kasb bilan shug‘ullanganlar.

Yuqoridagi ma’lumotlardan anglash mumkinki, islomiy jamiyat boshqa kuchlar qatori iqtisodiy jihatdan ham kuchli bo‘lishi kerak. Shundagina u taraqqiyot sari harakat qila oladi, dinini targ‘ib qilish, uni himoya qilish va iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘lish imkoniga ega bo‘ladi. Agar iqtisodiy jihatdan zaif bo‘lsa, e’tiqodini saqlash qiyinlashadi va boshqalarga ergashishdan saqlana olmaydi.

Zamonaviy davrda istilo va mustamlakaning eng kuchli quroli – iqtisodiy ustunlikdir. Kuchli iqtisodga ega davlat zaif davlatni moliyaviy muomalalarda o‘ziga bog‘lab, uni qarzdor va muhtoj holatga keltiradi. Ammo islomiy tizim va islomiy jamiyatda iqtisodiy jihatdan mustahkam bo‘lish uchun ko‘plab imkoniyatlar va manbalar mavjud. Ular faqat halol iqtisod va ichki soliqlar asosida hech qanday xorijiy yordam va qarzlarga ehtiyoj sezmasdan, o‘z-o‘zini boshqarishi mumkin.