Duktur Ajmal Tarin
Kashmir dunyoda geosiyosiy nuqtai nazardan strategik markaz sifatida e’tirof etilgan hududlardan biridir. Hindiston, Pokiston, Xitoy, Afg‘oniston, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo chorrahasi bo‘lgan bu diyor diniy, etnik, iqtisodiy va tarixiy ahamiyati sababli doimo yirik kuchlarning siyosiy o‘yinlariga qurbon bo‘lib kelgan. 1947-yildan keyin kashmirliklar na to‘liq mustaqillikka erishdilar va na o‘z taqdirini belgilash huquqiga ega bo‘ldilar.
O‘tgan yetmish yildan ziyod vaqt davomida Hindiston harbiy bosqin orqali, Pokiston siyosiy foydalanish orqali va dunyo esa strategik sukunati bilan kashmirliklarning huquqlarini poymol qildi. Kashmir xalqi izzat-ikrom, hurmat, shaxsiyat va milliy mustaqillikka loyiq bir millatdir. Ularning masalasi insoniyat, adolat va xalqaro huquq tamoyillari asosida hal qilinishi kerak.
Kashmirning tarixiy o‘tmishi
Kashmir qadimiy va madaniy bir hudud bo‘lib, buddaviylik, braxmanlik va islom tamaddunlarining qo‘shma vatani bo‘lgan. Go‘zalligi, ma’naviyati va ilmiy qadri tufayli yer jannati deb atalgan.
Musulmonlar hukmronligi davrida Kashmir ilm, adabiyot, savdo va madaniyat markazi edi. Masjidlar, madrasalar, kutubxonalar va xonqohlar bu diyorning madaniy qiyofasini shakllantirgan. Musulmon hukmdorlar diniy bag‘rikenglik va madaniy birlik namunalarini yaratib, hududda tinchlik va taraqqiyotga sabab bo‘lganlar.
Ammo XIX asrning o‘rtalarida mustamlakachilik bu jannatmonand o‘lkaning taqdirini savdoga qo‘ydi. 1846-yilda “Amritsar kelishuvi” asosida Britaniya mustamlakachiligi Kashmirni 75 lakh rupiyaga Dog‘ra hukmdori Gulab Singga topshirdi. Bu sharmandali bitim kashmirliklarning irodasiga zid bo‘lib, ularning siyosiy va insoniy huquqlarining ochiqdan-ochiq buzilishi edi.
1947-yilda Britaniya Hindistoni bo‘linganda Kashmir aholisi asosan musulmon edi. Ammo Hindiston va Pokiston taqsimotida kashmirliklarning taqdiri e’tiborga olinmadi va bu yurt mustaqil kelajak o‘rniga ikki davlat o‘rtasidagi nizoning markaziga aylandi.
Kashmirning bo‘linishi
1947-yil Hindiston va Pokiston bo‘lingach, musulmonlar ko‘pligi bo‘lgan Kashmir aholining roziligisiz uch qismga bo‘lindi:
- Hindiston nazoratidagi qism
Jammu, Kashmir va Ladaxdan iborat. Bu hududni Hindiston egallagan va bugungi kungacha og‘ir harbiy nazorat ostida saqlamoqda.
- Pokiston nazoratidagi qism
Azad Kashmir va Gilgit-Baltistan hududlari. Bu yerlar Pokiston boshqaruvida, ammo siyosiy maqomi doimiy va aniq emas.
- Xitoy nazoratidagi qism
Aksay Chin deb ataladigan strategik hudud bo‘lib, Xitoy tomonidan egallangan va to‘liq boshqariladi.
Kashmirning bu uch bo‘linishi kashmirliklarning hech qanday ishtiroki, roziligi yoki maslahatisiz amalga oshirilgan bo‘lib, siyosiy tarixda katta zulm sifatida qayd etiladi. BMT tamoyillariga qaramay, xalqga referendum yoki erkin taqdir belgilash huquqi berilmadi.
Natijada Kashmir bugungi kungacha zo‘ravonlik, harbiy bosqin, inson huquqlarining buzilishi va milliy shaxsiyatdan mahrumlik qurboniga aylandi.
Kashmir uchun bo‘lgan katta urushlar
Kashmir ustidan Hindiston va Pokiston uch katta, qonli urush olib borishdi. Bu urushlar nomi Kashmir uchun bo‘lsa-da, aslida ular kashmirliklarni himoya qilish uchun emas, balki siyosiy va harbiy manfaatlar uchun edi.
- 1947–1948 urushi
Ikki davlat mustaqillikdan so‘ng Kashmirni egallashga urindi. Urush BMT aralashuvi bilan tugadi, ammo Kashmir ikkiga bo‘lindi.
- 1965 urushi
Pokiston kashmirliklarning qo‘llab-quvvatlashiga umid qilib harbiy hujum boshladi, ammo natija bermadi.
- 1999 – Kargil urushi
Pokiston Kargil hududiga kirib borishga harakat qildi, Hindiston keskin javob berdi. Ko‘plab talafotlar bilan urush tugadi, ammo dushmanlik kuchaydi.
Bu urushlarda yuz minglab odamlar halok bo‘ldi va asl qurbon kashmirliklar bo‘ldi. Ular na tinchlik, na o‘z ulushlariga ega bo‘lish baxtiga yetdilar. Urushlar regiondagi doimiy dushmanlik va beqarorlikni yanada kuchaytirdi.
Kashmir xalqiga qilinayotgan zulmlar
Bir vaqtlar go‘zallik, adabiyot va bag‘rikenglik markazi bo‘lgan Kashmir bugun dunyodagi eng ko‘p militarizatsiyalangan hududga aylangan. Hindiston va Pokiston bu o‘lkani harbiy halqa bilan o‘rab, inson huquqlarini muntazam buzmoqda.
Minglab kashmirliklar sudsiz o‘ldirilgan, ko‘pchiligi bedarak yo‘qolgan, boshqalari qamoqlarda qiynoqqa solinmoqda. Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik, xususan harbiylar tomonidan sodir etilayotgan zo‘ravonlik butun bir millatga haqoratdir. Bu jinoyatlar xalqaro tashkilotlar tomonidan ham qayd etilgan.
Uylari vayron qilingan, maktablar yopilgan, sog‘liqni saqlash izdan chiqqan, hunar, savdo va harakat cheklangan. Odamlar o‘z qarindoshlaridan uzilgan, kambag‘allik kuchaygan.
Kashmir bugun insoniyatning eng katta gumanitar inqirozlaridan biri bo‘lib turibdi.
Pokiston nazoratidagi Kashmir Ozodlik nomidagi harbiy boshqaruv
Pokiston xalqaro jamoatchilikka o‘zini kashmirliklarning himoyachisi sifatida ko‘rsatadi, lekin amalda Azad Kashmir va Gilgit-Baltistanda na xalq hokimiyati, na siyosiy erkinlik bor.
- Siyosiy va fuqarolik erkinliklari yo‘q
So‘z erkinligi, siyosiy faollik va mustaqil qaror qabul qilish cheklangan.
- Gilgit–Baltistanning siyosiy noaniq maqomi
Hudud Pokiston uchun strategik ahamiyatga ega, lekin aholiga siyosiy, huquqiy yoki mulk huquqlari to‘liq berilmagan.
- Harbiylar siyosiy jarayonlarni to‘liq nazorat qiladi
- Ozod Kashmir faqat nomigagina ozod
Amalda bu hudud Pokistonning harbiy idoralari tomonidan boshqariladigan ma’muriy hududdir.
Pokistonning Kashmir siyosati quyidagi sabablarga asoslanadi:
Hududning muhim geografik o‘rni
CPEC loyihasi xavfsizligini saqlash
Ichki siyosiy muammolardan chalg‘itish
Harbiy byudjetni oqlash
Hindistonga qarshi tashviqot vositasi qilish
Nega kashmirliklar Pokiston parlamentida o‘rin olmaydi?
Pokiston Kashmirni rasman o‘z hududi sifatida tan olmaydi, ammo amalda nazorat qiladi. Shuning uchun kashmirliklar na to‘liq fuqarolik, na siyosiy vakillik, na konstitutsion huquqlarga ega.
Pokiston nazoratidagi hududlarda xizmatlar, ta’lim va farovonlik nega yo‘q?
Azad Kashmir va Gilgit-Baltistan iqtisodiy qulash, ishsizlik, infratuzilmasizlik va sog‘liqning yomon ahvoli bilan yuzma-yuz. Pokistonning amaliy maqsadi taraqqiyot emas, balki Kashmir nomidan siyosiy foydalanishdir.
Pokiston ostidagi kashmirliklarning vazifasi
Haqiqiy ozodlik va taqdirni belgilash faqat:
Ongli.
Birlashgan.
siyosiy va madaniy jihatdan faol xalq bilan mumkin.
Kashmir xalqi o‘z tili, madaniyati va tarixiga tayanib, Pokiston va Hindistonning madaniy mustamlakasidan qutulishi lozim.
Ular:
xalqaro tashkilotlarga murojaat qilishlari.
hujjatlashtirish, medialash, tahliliy yozuvlar bilan dunyoni xabardor qilishlari.
bir millat bir ovoz bir maqsad tamoyili bilan birlashishlari
kerak.
Xulosa
Kashmir masalasi birgina mintaqaviy nizo emas, balki bir mazlum xalqning shaxsiyat, izzat-ikrom va insoniylik uchun kurashidir.
1947-yildan beri Kashmir geosiyosiy o‘yinlar, harbiy savdolashuvlar va strategik manfaatlar qurboniga aylangan. Pokiston bu xalqdan siyosiy va harbiy maqsadlari yo‘lida foydalanmoqda, dunyo esa sukutda.
Bugun kashmirliklar hayot, ozodlik, ta’lim, siyosiy faollik va shaxsiyatdan mahrum. Ularga qarshi harbiy boshqaruv ozodlik nomi bilan qo‘llanmoqda.
Adolatparvar insonlar, xalqaro tashkilotlar va musulmon dunyosi endi qog‘ozdagi bahslarni emas balki Kashmir masalasining adolatli yechimini talab qilishlari kerak.
Kashmir xalqi o‘z taqdirini o‘zi belgilashi.
o‘z qaroriga o‘zi egalik qilishi.
va harbiy o‘yinlarning qurboni bo‘lib qolmasligi kerak.