Doktor Homom Xon
1857-yilda jihod va mujohidlarga qarshi Pokiston harbiy brigadalarining roli
Hindistonda hech bir izzatli musulmon ingliz hukmronligi ostida yashashga rozi emas edi. Bundan tashqari, inglizlarning nasroniylikni yoyishga urinishlari va xalq ustidan davom etayotgan vahshiyona zulmlari qalblardagi nafratni yanada kuchaytirgan edi. Shu nafrat mujohidlar harakati bilan bog‘liq bo‘lgan ulamolarning tartibli rahnamoligi orqali yo‘naltirildi va to‘g‘ri yo‘lga solindi. Ingliz armiyasida xizmat qilayotgan musulmonlar ham qo‘zg‘olonga undaldi.
Bir tomondan Bengalda Mavlono Inoyat Ali va Mavlono Viloyat Ali rahimahumallohning shogirdlari va tarafdorlari harbiy bo‘linmalar orasida keng faoliyat olib bordilar. Ikkinchi tomondan esa o‘sha davrning yirik ulamolari, masalan, Mavlono Qosim Nanotaviy va Mavlono Rashid Ahmad Gangohiy rahimahumalloh ham o‘z izdoshlarini boshlab jihod maydoniga kirdilar. Nihoyat, 1857-yil 10-may kuni Mirt shahrida Bengaliya armiyasining ikki piyoda brigadasi va bir otliq brigadasida qo‘zg‘olon alangasi boshlandi.
Mahalliy askarlar o‘zlarining yevropalik zobitlarini o‘ldirib, Mirt va uning atrofidagi hududlarni egallab oldilar. So‘ngra Dehli tomon yurish qildilar va atigi 24 soat ichida inglizlar Dehlining muhim qismlaridan siqib chiqarildi hamda Bahodir Shoh Zafar butun Hindiston hukmdori deb e’lon qilindi. Bu qo‘zg‘olon qisqa muddat ichida Hindistonning markaziy va shimoliy hududlariga yoyildi.
Bu voqea Britaniya hukmronligi uchun Hindistondagi eng katta tahdid edi. Britaniya rahbariyati nihoyatda murakkab vaziyatga duch keldi: bir tomondan shimol va markaziy Hindistonda nazoratni deyarli yo‘qotgan edi, ikkinchi tomondan esa qo‘zg‘olonning Panjob, Sarhad (Pashtunxva) va Sind hududlariga Bengaliya armiyasi joylashgan yerlarga tarqalish xavfi mavjud edi.
Shunday sharoitda Britaniya armiyasi rahbariyati zudlik bilan choralar ko‘rdi va avvalo Panjob hamda Sarhadni saqlab qolishga qaror qildi. Bu hududlarda 10 326 nafar yevropalik zobit bor edi. Ular 13 430 nafar mahalliy Frontier Force (chegara kuchlari) askarlari yordamida dastlab Panjobdagi barcha harbiy bazalarning og‘ir qurollari va zaxiralarini nazoratga oldilar.
Shundan so‘ng, Bengaliya armiyasining barcha yevropalik bo‘lmagan askarlarining qurollari tortib olindi. Ularning aksariyati Bengaliya va uning atrof hududlari bilan bog‘liq edi. Shu tariqa Frontier Corps yordamida Amritsar, Lahor, Multon va Jhelumda joylashgan 13 000 askarni qurolsizlantirish jarayoni tinch yo‘l bilan yakunlandi.
G‘arbiy Hindiston ustidan nazoratni mustahkamlagach, Britaniya rahbariyati Dehli va uning atrofidagi kuchlarga yordam yuborishga qaror qildi. Bu yordam asosan yevropalik askarlardan iborat edi. Ammo Dehlidagi qo‘shinlar qo‘mondoni general Artur Uilson zudlik bilan yordam yetib kelmasa, nafaqat Dehlini qayta egallash, balki uni himoya qilish ham imkonsiz bo‘lishini bildirdi. Shu sababli yana qo‘shimcha tezkor yordam so‘radi.
Aynan shu hal qiluvchi va tarixiy lahzalarda, butun Hindiston taqdiri muhim bosqichda turgan va hind musulmonlari ingliz hukmronligidan ozod bo‘lish uchun hamma narsani xavf ostiga qo‘ygan paytda, Britaniya bu muqaddas jihodiy harakatni bostirish uchun yangi harbiy kuch tuzishga qaror qildi.
1857-yil maydan dekabrgacha Panjob va Sarhaddan 34 000 yangi askar yollandi. Ular orasida sikxlar, hindular va o‘zini musulmon deb atagan ko‘plab shaxslar ham bor edi. Bu askarlar qurollari tortib olingan Bengaliya armiyasi o‘rnini egalladilar va shu asosda tartibni saqlash uchun 18 ta yangi piyoda brigada tuzildi.
Aynan shu harbiy kuch yordamida Britaniya yana Dehlini qayta egalladi va nihoyat 1858-yil iyun oyigacha bu jihodiy harakatni mag‘lub etdi. Shu askarlar yordamida Hindistonda musulmonlar qatl qilindi, ularning mol-mulklari va uy-joylari vayron qilindi, minglab ulamolar dorga osildi va musulmon ayollarning nomusi poymol qilindi. Ko‘plab ayollar o‘z nomusini saqlash uchun o‘zlarini quduqlarga tashladilar.
Dehli bosib olingach, ingliz generali lord Roberts u yerdagi manzarani shunday tasvirlaydi:
Dehli go‘yo jimjit va vayron shaharga aylangan edi. Bizning otlarimizning qadam tovushidan boshqa hech qanday ovoz eshitilmasdi. Har tomonda o‘lik jasadlar yotardi va ular chirib borayotgan edi. Bu manzaralar nihoyatda dahshatli edi. Itlar jasadlarni yirtib yeyar, ayrimlari esa qushlar yemishiga aylangan edi. Hatto bizning otlarimiz ham qo‘rqib ketgan, hurkib, burunlari shishib, g‘alati va vahimali tovushlar chiqarar edi.
(Forty One Years in India, Roberts)
Bu qo‘shin musulmonlarning tijoriy mol-mulklari, oltin-kumushlari, naqd pullari, kitoblari va uy jihozlarini hatto yotoqlarigacha talon-taroj qildi. Ya’ni musulmonlar yana jihod qilishga jur’at etmasligi uchun har qanday zulm usuli qo‘llandi. 1857-yilgi jihodiy harakatni bostirishda G‘arbiy Hindiston (hozirgi Pokiston) harbiy brigadalari juda salbiy rol o‘ynadi. Bu hol hatto Britaniya rahbariyatini ham hayratga soldi.
Mashhur ingliz yozuvchisi o‘sha davr haqida shunday yozadi:
“Eng hayratlanarli jihati shuki, G‘adr (qo‘zg‘olon/jihod) davomida odatda bu urush inglizlar bilan hindlar o‘rtasida deb hisoblangan bo‘lsa-da, aslida uning davom etishi va qo‘llab-quvvatlanishi mahalliy xalq zimmasida edi… Ularga yuklatilgan har bir vazifa katta harakat va sadoqat bilan bajarilardi. Go‘yo biz bilan ular o‘rtasida hech qanday chuqur dushmanlik yoki manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qdek edi.
Agar bu mahalliy xodimlar bo‘lmaganida, na armiyamizga oziq-ovqat yetib kelardi, na otlarimiz uchun yem-xashak bo‘lardi, na to‘plarga o‘q solinardi va na og‘ir qurollar bir joydan boshqa joyga ko‘chirilardi.
Hatto biz o‘z o‘lik va yaradorlarimizni jang maydonidan olib chiqolmas edik. Ammo bu mahalliy xodimlar har qanday holatda ham sodiq qolishdi va faqat bir necha oylik maosh evaziga biz bilan turib berdilar hamda bu ish ular uchun qanchalik tahqirli ekanini o‘ylab ham ko‘rmadilar.
Shu sababli Britaniya armiyasi urushdan keyin ham bu sodiq askarlarni xizmatda qoldirishga qaror qildi. Shuningdek, Bengaliya askarlari orasidagi isyonkor kayfiyat sababli Bengaliya armiyasida Panjob va Sarhad askarlari sonini oshirib, bengallik askarlar ulushini kamaytirish rejalashtirildi.
Bu Hindiston g‘arbiy hududi aholisining Frontier Force (yarim harbiy kuch) doirasidan chiqarilib, rasmiy Britaniya armiyasiga qo‘shilgan ilk holat edi. Yollash jarayoni bosqichma-bosqich davom etdi va 1870-yilga kelib Panjob va Sarhad askarlarining Bengaliya armiyasidagi ulushi 35 foizga yetdi. Bundan tashqari, oz sonli balujlar ham armiyaga qabul qilindi.
G‘arbiy Hindistondan yollangan bu harbiy bo‘linmalar bugungi kunda ham Pokiston armiyasida inglizlar tomonidan 1857-yilgi jihod davrida berilgan nomlar bilan mavjuddir.
