Garchi Pokiston tashkil topganiga qariyb yetmish sakkiz yil bo‘lgan bo‘lsa-da, Pokiston armiyasining poydevori bundan qariyb bir asr oldin, ya’ni 1849-milda qo‘yilgan edi. Shuning uchun ham bu armiya nafaqat yosh jihatdan davlatning o‘zidan qariyb yuz yil eskiroq, balki amalda ham mamlakatning barcha sohalarida chuqur ta’sir va keng qamrovli nufuzga ega. Bu yerda armiya asosiy va fundamental institut sifatida qaraladi, boshqa institutlar esa undan quyi pog‘onada turadi. Shu bois, Pokiston faujining tashkil topishidan oldingi qariyb yuz yillik tarixni bilish, davlat tuzilgandan keyingi o‘rni va o‘zgarishlarini tushunish qadar muhimdir.
Britaniya Hindistonining Prezidentlik armiyalari
1757-yildagi Plassi jangidan so‘ng inglizlar asta-sekin butun Hindiston ustidan o‘z hukmronligini mustahkamladi. Britaniya hukmdorlari yaxshi anglab yetgan ediki, ularning hukmronligi xalq roziligiga emas, balki harbiy kuchga tayangan va bu hukmronlikni saqlab qolish uchun doimiy harbiy kuch zarur edi.
Shu sababli inglizlar Hindistonda muntazam va kuchli armiya tuzishga alohida e’tibor qaratdilar. Tarixda kuch bilan xalqlarni bo‘ysundirish holatlari bo‘lgan bo‘lsa-da, bir jamiyatning o‘z aholisi yordamida o‘sha yer aholisini harbiy nazorat ostida ushlab turishi noodatiy hol edi. Inglizlar shunday armiya tuzishga qaror qildiki, unda qo‘mondonlik yevropalik ofitserlar qo‘lida bo‘ladi, askarlar esa to‘liq hindlardan iborat bo‘ladi.
Bu armiya asta-sekin shakllantirildi va unga Prezidentlik armiyalari (Presidential Armies) shakli berildi. Ular quyidagilardan iborat edi:
Bengal armiyasi;
Bombey armiyasi;
Madras armiyasi.
Hindistonning g‘arbida (hozirgi Pokiston hududida) Britaniya hukmronligi
XIX asrning dastlabki o‘n yilliklariga kelib, Britaniya mustamlakachiligi Hindistonning sharqiy, janubiy va markaziy hududlarida o‘z hukmronligini nisbatan mustahkamlab bo‘lgan edi. Bu orada Lahor shimoli-g‘arb mintaqaning muhim markazi bo‘lib, Sikhlar hukumatining poytaxti hisoblanardi. Sikh podsholigi o‘z qudratining eng yuqori cho‘qqisida bugungi Pokiston Panjobi, Hindiston Panjobi, Kashmir, Sarhad viloyati (hozirgi Xaybar Paxtunxva)ning shahar va ma’muriy hududlari hamda Panjob bilan qo‘shni Sindning ayrim qismlarini o‘z nazoratiga olgan edi.
Aynan shu tarixiy sharoitda 1825–1830-yillar oralig‘ida Sayyid Ahmad Shahid rahbarligida mujohidlar harakati Sikhlar hukmronligiga qarshi muntazam va jihodiy kurashni boshladi. Natijada Mardan, Bunir, Peshovar va unga tutash hududlar Sikhlar nazoratidan chiqarildi va bu yerda Sayyid Ahmad Shahid boshchiligida muntazam shar’iy tizim o‘rnatildi.
1831-yilda Sayyid Ahmad Shahid va uning yaqin safdoshi, Hindistonning yirik diniy olimi Shah Ismail Dehlvi Balakot hududida Sikhlar bilan jangda shahid bo‘ldilar. Ularning shahidligi harakatning harbiy tuzilmasiga katta zarba bo‘lsa-da, fikriy va diniy jihatdan chuqur ta’sir qoldirdi. Bu harakat musulmonlar orasida diniy uyg‘onish, aqidaviy isloh va mustamlakachi kuchlarga qarshi qarshilik ruhini kuchaytirdi. Balakot voqeasidan so‘ng harakat vaqtincha tarqalgan bo‘lsa-da, uning fikriy ta’siri uzoq vaqt davomida shimoliy Hindiston va chegara hududlarida saqlanib qoldi.
Boshqa tomondan, Sikhlar asoschisi va qudratli hukmdori Ranjit Singh 1839-yilda vafot etgach, Sikh davlati kuchli siyosiy beqarorlikka duch keldi. Ichki fitnalar, oilaviy hokimiyat kurashlari va harbiy qo‘mondonlar o‘rtasidagi nizolar ularni zaiflashtirdi. Inglizlar bundan foydalanib, 1846-yilda birinchi Angliya-Sikh urushi va 1849-yilda ikkinchi urush orqali qolgan qarshiliklarni ham bostirdilar. Shu tariqa 1849-yil oxiriga kelib Panjob va boshqa Sikh hududlari to‘liq Britaniya nazoratiga o‘tdi.
Shu davrda inglizlar bir tomondan Panjob va chegara hududlarida (hozirgi Xaybar Paxtunxva) o‘z hokimiyatini mustahkamladi, boshqa tomondan Sind va Balujistonda siyosiy-harbiy ta’sirini kengaytirdi. Sindda o‘sha paytda musulmon Talpur amirlari hukmronlik qilgan bo‘lsa-da, ichki nizolar va siyosiy zaiflik sabab hukumat Xayrpur va Mirpurga bo‘linib ketgan edi. Inglizlar bundan foydalanib, 1843-yilda Miani jangida Sind amirlarini mag‘lub etdi va hududning katta qismini egalladi.
Shuningdek, inglizlar 1839-yilgacha Balujistondagi Qalat ustidan o‘z ta’sirini mustahkamlab bo‘lgan va 1842-yilda “siyosiy vakil” tizimini rasman joriy etgan edi. Shu yo‘l bilan mahalliy xonlarni o‘z ta’sir doirasiga kiritib, asta-sekin butun Balujiston ustidan nazoratni kengaytirdilar. Nihoyat, 1876-yilda Kvettani ham to‘liq Britaniya hududiga qo‘shib oldilar. Bu harbiy va siyosiy harakatlarda inglizlar asosan Bengal va Madras armiyalaridan foydalandilar hamda g‘alabalardan so‘ng ko‘plab askar va qo‘mondonlarni Hindistonning g‘arbiy va chegara hududlariga joylashtirdilar. Bu esa Britaniya hukmronligining ildizlarini yanada mustahkamladi.
Frontier Force tashkil etilishi
Panjob va chegara shaharlarini egallagach, Britaniya mustamlakachiligi oldidagi eng katta muammo g‘arbiy chegaralarni saqlash edi. Garchi Sayyid Ahmad Shahid shahidligidan keyin mujohidlar harakati og‘ir zarba olgan bo‘lsa-da, u butunlay yo‘qolib ketmadi va asta-sekin qayta tashkil topdi. 1845–1846-yillar oralig‘ida Balakot, Garhi Habibulloh, Mansehra va Muzaffarobod hududlarida Maulana Inoyat Ali A’zimobodiy rahbarligida muntazam shar’iy amirlik shakllandi.
Mujohidlarning uzluksiz faoliyati va Peshovar, Mardan, Kohat hamda boshqa hududlardagi qabilaviy hujumlar Britaniya hukumatini jiddiy tashvishga soldi. Shu tahdidlarga qarshi 1849-yilda Frontier Force (Panjob chegara nomuntazam kuchlari) nomli yangi harbiy tuzilma tashkil etildi. Bu kuch o‘n brigadadan iborat bo‘lib, beshtasi piyoda, beshtasi otliq qismlar edi. Ular Dera Ismoil Xon, Kohat, Bannu va Peshovar kabi muhim hududlarda joylashtirildi.
Har bir brigadaga to‘rt nafar yevropalik ofitser boshchilik qilardi. Ularning qo‘l ostida o‘n olti nafar mahalliy qo‘mondon va qariyb 900 nafar mahalliy askar xizmat qilardi. Askarlarning aksariyati aynan bosib olingan pushtun hududlaridan jalb qilingan bo‘lib, ularning geografiya, til va ijtimoiy tuzilmani bilishidan foydalanish maqsad qilingan edi. Shu bilan birga, Panjob va Hindistonning boshqa hududlaridan musulmonlar, Sikhlar va hindular ham kamroq miqdorda tarkibda bor edi.
Aslida “Frontier Force” tashkil etilishini hozirgi Pokiston armiyasining norasmiy boshlanishi deb baholash mumkin. Bu brigadalar hozir ham Pokiston armiyasi tarkibida saqlanib qolgan va o‘z nomini yo‘qotmagan. Harbiy doiralarda ular qisqacha “Piffers” nomi bilan ataladi.
E’tiborga molik jihati shundaki, Pokiston tashkil topishidan oldingi va keyingi armiyalar o‘rtasida nafaqat nom o‘xshashligi, balki amaliy faoliyatda ham o‘xshashlik mavjud. Qariyb 170 yil avval Frontier Force uchun belgilangan vazifalarga o‘xshash missiyalar bugun ham davom etmoqda. Bu kuchlar hozir ham Shimoliy va Janubiy Vaziriston, Bajaur, Svot, Dir, Xaybar va Mohmand kabi qabila hududlarida o‘xshash amaliyotlarda ishtirok etmoqda. Shuningdek, shu brigadalarning ayrim askarlari 1993-yilda Amerika qo‘shinlari bilan birga Somalida ham operatsiyalarda qatnashganlari qayd etiladi.
