Garchi Pokiston tashkil topganiga qariyb yetmish sakkiz yil bo‘lgan bo‘lsa-da, Pokiston armiyasining asosi bundan deyarli bir asr oldin, ya’ni 1849 milodiy yilda qo‘yilgan edi. Balki shuning uchun ham bu armiya nafaqat yosh jihatidan davlatning o‘zidan qariyb yuz yilga katta, balki amalda ham mamlakatning barcha sohalarida chuqur ta’sir va keng qamrovli nufuzga ega. Bu yerda armiya asosiy va poydevoriy institut sifatida qaraladi, boshqa muassasalar esa undan quyi pog‘onada turadi. Shu bois, Pokiston fojining paydo bo‘lishidan oldingi qariyb yuz yillik tarixni bilish qanchalik zarur bo‘lsa, mamlakat tashkil topganidan keyingi roli va o‘zgarishlarini anglash ham shunchalik muhimdir.
Britaniya Hindistonidagi Prezidentlik qo‘shinlari
1757 milodiy yilda Plassi jangidan so‘ng inglizlar asta-sekin butun Hindiston ustidan o‘z hukmronligini mustahkamlab bordilar. Britaniya hukmdorlari yaxshi anglab yetgan edilar-ki, ularning hukmronligi xalq roziligiga emas, balki harbiy qudratga tayangan va bu hukmronlikni saqlab qolish uchun doimiy harbiy kuch zarur edi.
Shu sababli inglizlar Hindistonda muntazam va kuchli armiya tuzishga alohida e’tibor qaratdilar. Tarixda kuch bilan xalqlarni bo‘ysundirish misollari bor, biroq bir jamiyatning o‘sha yurt aholisining o‘zidan foydalanib ularni harbiy yo‘l bilan nazoratda ushlashi noodatiy hol edi. Inglizlar shunday armiya tuzdilarki, uning qo‘mondonligi yevropalik ofitserlar qo‘lida bo‘ldi, askarlari esa to‘liq hindlardan iborat edi.
Bu qo‘shinlar asta-sekin shakllanib, Prezidentlik armiyalari (Presidential Armies) nomini oldi. Ular quyidagilardan iborat edi:
Bengal armiyasi;
Bombey armiyasi;
Madras armiyasi.
Britaniyaning G‘arbiy Hindiston (hozirgi Pokiston) ustidan hukmronligi
XIX asrning dastlabki o‘n yilliklariga kelib, Britaniya mustamlakachiligi Hindistonning sharqiy, janubiy va markaziy hududlarida o‘z hukmronligini ancha mustahkamlab bo‘lgan edi. Bu orada Lohur shimoli-g‘arb mintaqasining muhim markazi sifatida sikxlar hukumatining poytaxti hisoblanardi. Sikxlar podsholigi o‘zining eng kuchli davrida bugungi geografik xarita asosida Pokiston Panjobi, Hindiston Panjobi, Kashmir, Sarhad viloyatining (hozirgi Xaybar Paxtunxva) shahar va ma’muriy hududlari hamda Panjobga qo‘shni Sindning ayrim qismlarini o‘z nazoratiga olgan edi.
Aynan shu tarixiy sharoitda 1825–1830 yillar oralig‘ida Sayyid Ahmad Shahid rahimahulloh boshchiligidagi mujohidlar harakati sikxlar hukmronligiga qarshi tartibli va jihodiy kurashni boshladi. Natijada Mardon, Buner, Peshovar va unga tutash hududlar sikxlar nazoratidan chiqarildi hamda Sayyid Ahmad Shahid rahimahulloh rahbarligida tartibli shar’iy tuzum barpo etildi.
1831 yilda Balakot hududida bo‘lib o‘tgan jangda Sayyid Ahmad Shahid rahimahulloh va uning yaqin safdoshi, Hindistonning yirik olimi Shoh Ismoil Shahid rahimahulloh sikxlar bilan jangda shahid bo‘ldilar. Ularning shahidligi harakatning harbiy tuzilmasiga og‘ir zarba bo‘lgan bo‘lsa-da, fikriy va diniy jihatdan chuqur ta’sir qoldirdi. Bu harakat musulmonlar orasida diniy uyg‘onish, aqidaviy isloh va mustamlakachilarga qarshi qarshilik ruhini kuchaytirdi. Balakot voqeasidan so‘ng harakat vaqtincha tarqalgan bo‘lsa-da, uning mafkuraviy ta’siri shimoliy Hindiston va chegara hududlarida uzoq vaqt saqlanib qoldi.
Boshqa tomondan, sikxlar davlatining asoschisi va qudratli hukmdori Maharaja Ranjit Singh 1839 yilda vafot etgach, sikx davlati kuchli siyosiy beqarorlikka yuz tutdi. Ichki fitnalar, oilaviy hokimiyat talashlari va harbiy qo‘mondonlar o‘rtasidagi nizolar ularning kuchini zaiflashtirdi. Inglizlar bu imkoniyatdan foydalanib, 1846 yilda birinchi Angliya–Sikx urushi va 1849 yilda ikkinchi urush orqali qolgan qarshiliklarni ham tor-mor etdilar. Shu tariqa 1849 yil oxiriga kelib, Panjob hamda boshqa sikx hududlari to‘liq Britaniya nazoratiga o‘tdi.
Bu davrda inglizlar bir tomondan Panjob va chegara hududlarida (hozirgi Xaybar Paxtunxva) o‘z hukmronligini mustahkamlab, ikkinchi tomondan Sind va Balujistonda siyosiy hamda harbiy ta’sirini kengaytirdilar. O‘sha paytda Sindda musulmon amirlar — Talpur sulolasi hukmronlik qilardi. Ammo ichki nizolar va siyosiy zaiflik sabab hukumat Xayrpur va Mirpurga bo‘linib ketgan edi. Inglizlar bundan foydalanib, 1843 yilda Miani jangida Sind amirlarini mag‘lub etdilar va natijada hududning katta qismi ularning qo‘liga o‘tdi.
Shuningdek, inglizlar 1839 yilga kelib Balujistondagi Qalat ustidan o‘z ta’sirini mustahkamlagan edilar va 1842 yilda “Siyosiy vakil” tizimini rasmiy ravishda joriy qildilar. Shu yo‘l bilan mahalliy xonlarni o‘z nazoratiga olib, bosqichma-bosqich butun Balujiston ustidan hukmronlikni kengaytirdilar. Nihoyat, 1876 yilda Kveta ham to‘liq Britaniya hududiga qo‘shildi. Bu harbiy va siyosiy harakatlarda inglizlar asosan Bengal va Madras armiyalaridan foydalandilar hamda g‘alabalardan so‘ng ko‘plab askar va qo‘mondonlarni G‘arbiy Hindiston va chegara hududlariga joylashtirdilar. Bu esa Britaniya hukmronligining ildizlarini yanada mustahkamladi.
Frontier Force tashkil etilishi
Panjob va chegara shaharlarini egallagach, Britaniya mustamlakachiligi uchun eng katta muammo g‘arbiy chegaralarni saqlash edi. Garchi Sayyid Ahmad Shahid rahimahulloh shahid bo‘lganidan keyin mujohidlar harakati og‘ir zarba yegan bo‘lsa-da, u butunlay yo‘q bo‘lmadi va asta-sekin qayta tashkil topdi. 1845–1846 yillarda Balakot, Gari Habibulloh, Mansehra va Muzaffarobod hududlarida Mavlono Inoyat Ali A’zimobodiy rahbarligida tartibli shar’iy amirlik shakllandi.
Mujohidlarning doimiy faoliyati hamda qabilalarning Peshovar, Mardon, Kohat va boshqa hududlardagi hujumlari Britaniya hukumatini jiddiy tashvishga soldi. Shu tahdidlarga qarshi 1849 yilda “Frontier Force” (Panjobning notekis chegara kuchlari) nomli yangi harbiy tuzilma tashkil etildi. Bu kuch o‘n brigadadan iborat bo‘lib, besh piyoda va besh otliq brigadani o‘z ichiga olgan hamda Dera Ismoil Xon, Kohat, Bannu va Peshovar kabi hududlarda joylashtirilgan edi.
Har bir brigadaga to‘rt nafar yevropalik ofitser boshchilik qilgan va ularning qo‘l ostida o‘n olti mahalliy qo‘mondon hamda qariyb to‘qqiz yuz nafar mahalliy askar xizmat qilgan. Askarlarning aksariyati o‘sha bosib olingan pushtun hududlaridan tanlab olingan bo‘lib, ularning geografiya, til va ijtimoiy tuzilmani bilishidan foydalanilgan. Shuningdek, kamroq miqdorda Panjob va Hindistonning boshqa hududlaridan musulmonlar, sikxlar va hindular ham safga jalb etilgan.
Aslida “Frontier Force” tashkil etilishi bugungi Pokiston armiyasining norasmiy boshlanishi sifatida qaralishi mumkin. Bu brigadalar hozir ham Pokiston armiyasi tarkibida mavjud bo‘lib, o‘z nomini saqlab qolgan. Harbiy doiralarda ular qisqacha “Piffers” deb ataladi.
E’tiborga molik jihat shundaki, Pokiston tashkil topishidan oldingi va keyingi armiyalar o‘rtasida nafaqat nom o‘xshashligi, balki amaliy faoliyatda ham 170 yil avval “Frontier Force” uchun belgilangan vazifalar bilan bugungi vazifalar o‘rtasida o‘xshashlik bor. Ushbu kuchlar hozir ham Shimoliy va Janubiy Vaziriston, Bajaur, Svot, Dir, Xaybar va Mohmand kabi qabilaviy hududlarda o‘xshash missiyalarni bajarib kelmoqda. Shuningdek, shu brigadalarning ayrim askarlari 1993 yilda AQSh kuchlari bilan birga Somalida ham operatsiyalarda ishtirok etganlari qayd etiladi.
