Nua‘mon Sa’id
1948-yilda Pokiston tashkil topganidan to‘qqiz oy o‘tib, jahon xaritasida yana bir davlat paydo bo‘ldi.
Bu davlat dunyodagi yagona yahudiy davlati Isroil edi. Har ikki davlat diniy asosda shakllandi. Ularning tashkil topishida Britaniya katta qurbonliklar berdi va bu ikki davlat dunyoga kelayotgan paytda millionlab insonlarning qoni to‘kildi.
1947-yilda Britaniya Hindiston ustidan nazoratini tugatdi. Ammo nega ikki alohida davlat Hindiston va Pokiston tashkil etildi? Hindu va musulmonlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar sabab keng ko‘lamli ko‘chishlar yuz berdi. BMT Qochqinlar bo‘yicha Oliy Komissarligi hisobotiga ko‘ra, bu bo‘linish natijasida millionlab insonlar uy-joysiz qoldi. Hindular va sikxlar Hindistonga, musulmonlar esa Pokistonga ko‘chdi. Taxminan bir millionga yaqin inson ushbu bo‘linish natijasidagi to‘qnashuvlarda halok bo‘lgan. Millatlar Ligasi Transiordaniya va Falastinni boshqarish mas’uliyatini Britaniyaga topshirgan edi.
1948-yilda Falastin va Transiordaniya geografik jihatdan ajratildi va Isroil davlati tashkil topdi. Isroil tuzilgach, Falastin ikki qismga bo‘lindi. Isroilda yashagan yahudiylarning katta qismi Yevropadan ko‘chib kelgan muhojirlar edi, keyinchalik yana taxminan 800 ming yahudiy u yerga joylashtirildi. Shu bilan birga, bir necha arab mamlakatlarining aholisi o‘z yurtlaridan majburan haydab chiqarildi.
Pokiston generali Ziyo ul-Haq shunday degan edi:
Pokiston Isroil kabi mafkuraviy davlatdir. Agar yahudiylik Isroildan olib tashlansa, bu davlat tezda qulab tushadi. Xuddi shuningdek, agar Islom Pokistondan olib tashlanib, u sekulyar davlatga aylantirilsa, u ham tezda barbod bo‘ladi.
Shu nuqtai nazarga ko‘ra, Ziyo ul-Haq Pokistonni saqlab qolish uchun ramziy va cheklangan islomiy choralar ko‘rdi. Chunki har ikki davlatda diniy mafkura chuqur ildiz otgan. Isroil etnik-sekulyar davlat bo‘lsa ham, yahudiylik masalasi o‘rtaga qo‘yilganda butun xalq birlashadi.
Yana bir o‘xshashlik har ikki davlat yadroviy qudratga ega. Ammo qiziq tomoni shundaki, ular hech qachon bir-birini yo‘q qilish niyatida bo‘lmagan. “Azriel Burnit” nomli nashrda yozilishicha, Pokiston musulmon dunyosidagi ilk yadroviy davlat bo‘lsa-da, hech qachon Isroilni yo‘q qilish niyatini bildirmagan va Isroil ichida terrorizmni qo‘llab-quvvatlamagan.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Hindiston va Pokiston masalasi ko‘tarilganda, Pokiston Isroildan yordam so‘rab, uning Vashingtondagi ta’siridan foydalanishni istagan. Evaziga esa arablar va Isroil o‘rtasidagi nizolarga aralashmaslikka va’da bergan.
1970-yillarda Falastin va Isroil o‘rtasidagi mojarolar vaqtida Iordaniya qiroli Husayn sentyabr oyida falastinlik qochqinlarga qarshi harbiy operatsiya boshladi. Bu voqea tarixda “Qora sentyabr” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Ushbu operatsiyada Isroil razvedkasi hamkorlik qilgan va operatsiyaning muhim qismini Pokistonlik brigadir Ziyo ul-Haq boshqargan. Natijada o‘n minglab falastinliklar halok bo‘lgan.
Pokiston rasman Isroilni tan olmagan bo‘lsa-da, ko‘plab hollarda yaqinlashuvga sabab bo‘luvchi harakatlar qilgan. 1952-yilda Pokiston tashqi ishlar vaziri Zafarulloh Xon Isroil elchisi bilan uchrashgan va ikki davlat o‘rtasidagi kelajak aloqalarini muhokama qilgan.
1981-yilda Ziyo ul-Haq ruxsati bilan Pokiston razvedkasi (ISI) va Isroil razvedkasi (Mossad) o‘rtasida yashirin kelishuv imzolangan. Ushbu kelishuv doirasida razvedka tayyorgarligi va qurol yetkazib berish masalalari ko‘zda tutilgan.
Afg‘oniston va Sovet Ittifoqi urushi davrida AQSh va Isroil Pokiston armiyasiga keng ko‘lamli yordam ko‘rsatgan.
Keyingi yillarda ham Pokiston siyosiy va harbiy yetakchilari Isroil rasmiylari bilan turli darajada aloqalarni davom ettirgan. Benazir Bhutto, Navoz Sharif, Parvez Musharraf kabi rahbarlar davrida ham yashirin va diplomatik darajadagi muloqotlar bo‘lib o‘tgan.
2005-yilda Pokiston va Isroil tashqi ishlar vazirlari uchrashuvi bo‘lib o‘tgan. Musharraf Isroil matbuotiga intervyu bergan ilk pokistonlik rahbar bo‘lgan.
So‘nggi yillarda ham harbiy va razvedka doiralari o‘rtasidagi professional aloqalar davom etgani haqida ma’lumotlar mavjud.
Rasmiy ravishda Pokiston Isroilni tan olmaydi. Buning uch asosiy sababi ko‘rsatiladi:
Islomiy va arab davlatlari bilan hamohanglik.
Arab davlatlarining salbiy reaksiyasidan xavotir.
Ichki diniy kuchlarning qarshiligi.
