Haris Ubayda
Sulton shaharlar ichida boshqaruv ahvolini kuzatish va hisobotlarni yig‘ish uchun maxsus kishilar tayinlagan edi. U buni shuning uchun qilardiki, mamlakatda ishlar qanday kechayotganini va nasroniylarga qanchalik adolat va insaf bilan muomala qilinayotganini bilib olsin. Bu vakillarga ko‘rgan-bilganlarini tekshirish, yozish va Sultonga taqdim qilish huquqi berilgan edi.
Ana shu nasroniy vakillarning hisobotlari tufayli sud ishlari tizimi nihoyatda maqtab bo‘lar, xalqning muammolari hech bir tarafkashliksiz hal etilar, adolat ta’minlanardi. Sulton har safar jangga yo‘l olganida, ba’zan yo‘lda to‘xtar, chodir qurdirtar va xalqning shikoyatlarini tinglar edi. Shu tariqa odamlar Sulton bilan yuzma-yuz ko‘rishib, muammolarini unga ayta olardilar.
Sulton yaxshi bilardiki, fuqaholar va diniy rahbarlar adolat va insaf haqiqati haqida juda yaxshi xabardor bo‘lib, o‘z ilmlariga ko‘ra adolatni tiklash quvvatiga egadirlar. U bilardi: ulamolar mamlakat uchun insonning ruhi kabi ahamiyatlidir; agar ular to‘g‘ri bo‘lsalar, butun mamlakat isloh bo‘ladi. Shu sababdan u ulamolarga nihoyatda hurmat ko‘rsatardi, talabalarga ilm o‘rganish uchun barcha sharoitlarni yaratardi, ularni moddiy ehtiyojlardan xoli qilib, osuda holda diniy ilmlarni o‘rganishlariga imkon berardi. Sulton ulamolar hurmatini saqlardi, maqomlarini ko‘tartar va qozilarga alohida e’tibor berardi.
Qozilar Sultonning adolat o‘rnatishdagi eng muhim tayanchlari bo‘lganlari uchun xalq muammolarini hal etishda ulkan rol o‘ynardilar. Bu ish uchun faqat fiqh va shariatni bilish kifoya emas edi; ular xalq orasida ham obro‘li bo‘lishlari zarur edi. Davlat ularning barcha moddiy ehtiyojlarini qondirar, shunda ular poraxo‘rlik va buzilishdan holi bo‘lardilar. Sulton ularga martaba va mansablarni bergan edi, shunda xalq orasida izzat topardilar.
Tarix kitoblarida keltirilishicha, Muhammad Fotihning o‘g‘illaridan biri Edirnada buzuqlik qilgan. Qozidan biri xizmatkorini yuborib, uni qaytarishga harakat qildi, ammo shahzoda itoat etmadi. Qozining o‘zi otga minib uning ortidan bordi, lekin shahzoda uning so‘zini tan olmadi, hatto u bilan olishib, qozini urdi. Masala oxir-oqibat Sultonga yetib bordi. Sulton juda g‘azablandi va shahzodaning darhol qatl etilishini buyurdi, chunki u shariatni amalga oshiruvchi kishini xor qilgan edi.
Vazirlar Sultonning o‘g‘lini afv qildirish uchun shafoat qilishga harakat qildilar, ammo Sulton ularning uzrini qabul qilmadi. Mavlono Muhyiddin Muhammadiyga bu ishni hal qilish uchun Sulton huzuriga borish aytildi, lekin Muhammad Fotih hatto uning fikrini ham qabul qilmay, o‘z qarorida turaverdi.
Mavlono Muhyiddin unga dedi: Qozining g‘azab holatidagi hukmi maqbul emas. Qozining shahzoda bilan janjallashgan payti u qozilik holida emas, balki oddiy inson edi. Shuning uchun bu yerda shariatni xor qilish hodisasi sodir bo‘lmagan, buni bahona qilib o‘g‘lingni o‘limga buyurishing to‘g‘ri emas.
Bu so‘zlarni eshitgach, Sultonning g‘azabi bosildi va sukut qildi. Keyin shahzoda Konstantiniyega olib kelindi, vazirlar uni Sulton huzuriga olib kirib, afv so‘rashini aytdilar. Sulton bir tayoq oldi va o‘g‘lini shu qadar urdiki, u to‘rt oy kasal bo‘lib yotdi. Tabiblarning kuchli davolashidan keyin tuzaldi. Bu bola keyinchalik Sulton Boyazidxonning vaziri bo‘ldi. Uning ismi Dovud edi. U har doim duo qilar va derdi: Men Sultonning tarbiyasi bilan tuzaldim. Sultonning davlatida yaxshi xulq va adolatning qiymati juda yuqori edi, poraxo‘rning jazosi esa faqat o‘lim edi.
Sulton Muhammad Fotih ko‘pincha jihod bilan mashg‘ul bo‘lsa-da, mamlakatdagi barcha ahvolni nazorat ostida tutardi. U kuchli basirat, hikmat va e’tibor bilan barcha ishlarni boshqarrdi. Adolat ishlarida qozilarga yordam berar, qishloq va ko‘chalarga ko‘p borar, xalqning muammolarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rar va ularning ovozini eshitar edi.
Mamlakatda xavfsizlik va jamoat tartibi haqidagi ma’lumotlarni Sultonga yetkazib turadigan maxsus idora bo‘lgan. Bu idora xalq muammolarini to‘liq erkinlik bilan Sultonga yetkazardi. Har bir hudud uchun maxsus odamlar tayinlangan edi. Agar biror joyda muammo tug‘ilsa, ular darhol Sultonga xabar berardilar.
Sulton Muhammad Fotih Qur’oni Karimdagi:
وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ
(Naml, 20)
oyatidan ilhom olar edi. Bu oyatda Sulaymon (a.s.) ning nazorat va tekshiruv tizimi haqida so‘z boradi. Sulton ham shu asosda xalq ehtiyojlariga binoan kuchli nazorat tizimini barpo qilgan edi. Bu tizim yordamida kim bo‘lmasin, Sultonning diqqati va adolatiga murojaat qila olardi. Ayniqsa, kambag‘al va zaif qatlam uchun bu idora juda foydali edi.
