Horit Obaida
Usmoniy xalifalig‘ining siyosiy, ijtimoiy, madaniy va ilmiy tarixi Islom olami uchun qimmatli hujjatdir. O‘tgan tajribalardan foydalangan holda, inqirozdan yuksalishga erishish mumkin. Tarix o‘tgan voqealarni bayon qiladi, lekin har kim yaxshi tarix yoza olmaydi. Tarix yozishda tarixiy metodlarni bilish va zamonaviy xabar berish tamoyillarini tushunish zarur.
Voqealarning yuzaga kelishi, har bir hodisaning tarixiy rivojlanishi va ularning hozirgi zamonda qo‘llanilishi katta ahamiyatga ega. Tarix o‘tgan tajribalarni bayon qilish bilan birga, o‘tmishdan saboq olib, kelajakni o‘ylash imkoniyatini ham beradi.
Bu turkumda Islom rahbarlari kim bo‘lgan, qanday rahbarlik qilgan, rahbarni tanlash mezonlari qanday bo‘lgan va rahbar qanday fazilatlarga ega bo‘lishi lozimligi haqida so‘z yuritiladi. Usmoniy xalifaligining rahbarlari adolatga katta e’tibor bergan, insoniy hamdardlikka ega bo‘lgan, xalqqa yordam berish ruhiga ega bo‘lgan va insoniy tafakkurni rivojlantirishga harakat qilgan.
Adolatsiz jamiyat insoniy va ijtimoiy muammolar bilan yuzma-yuz keladi. Islom olamida insonlar o‘rtasidagi munosabatlar adolat va ehson (yaxshilik) asosida qurilgan. Adolat insonlar o‘rtasida mehr-muhabbat hosil qiladi, munosabatlarni mustahkamlaydi va do‘stlik ruhini mustahkamlaydi. Qur’oni Karimda shunday deyiladi: «Albatta, Alloh adolatni va ehsonni buyuradi» (Nahl: 90).
Bu oyatda adolat bilan birga ehson ham zikr etilgan. Ehson va boshqalarga yordam berish insonlar o‘rtasida muhabbatni oshiradi va insonparvarlik ruhini kuchaytiradi. Agar jamiyatda adolat qaror topsa, fitnalar va ijtimoiy muammolar yo‘qoladi, ijtimoiy aloqalar mustahkamlanadi va insoniy barqarorlik ta’minlanadi.
Agar adolatni muvozanat va tenglik, ehsonni esa yordam va insonparvarlik deb tushunsak, har ikkalasi jamiyat taraqqiyoti uchun zaruriy omillardir va insonparvarlik ruhining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Usmoniy xalifaligida bunday misollar juda ko‘p. Insoniy hamdardlik va birodarlik faqat insoniy muhitda yuzaga keladi.
Bu yerda Usmoniy xalifaligining tuzilishi, amirlar, yutuqlar va muammolar haqida so‘z yuritamiz.
- Turklarning kelib chiqishi va ularning asl yurti
Movarounnahr – bugungi kunda Turkiston nomi bilan tanilgan mintaqadir. Bu hudud sharqda Mo‘g‘uliston va Shimoliy Xitoy tog‘laridan, g‘arbda Kaspiy dengizigacha, shimolda keng dashtlargacha va janubda Hindiston yarim oroli hamda Forsgacha cho‘zilgan. Bu mintaqa o‘sha paytda «G‘uz» nomi bilan tanilgan qabilalar yashaydigan joy bo‘lib, ular «turk» yoki «atrak» deb atalgan.
Milodiy VI asr oxirlarida ular o‘z yurtini tark etib, guruh-guruh bo‘lib Kichik Osiyoga ko‘chib ketdilar. Tarixchilar bu migratsiyalar sababini turlicha tushuntiradilar. Ba’zi tadqiqotchilar ularning ko‘chish sababini iqtisodiy muammolar deb bilishadi. Tog‘li hududlar, aholi sonining ortishi va resurslarning yetishmovchiligi ularni yangi joylar qidirishga undagan.
Ba’zi tarixchilar esa bu ko‘chishlarning siyosiy sabablari bor deb hisoblaydilar. Turklar o‘zlaridan qudratli qabilalar bilan, masalan, mo‘g‘ullar bilan to‘qnash kelganlar. Ularning soni va kuchi ustun bo‘lgani uchun turklar ularning dushmanligidan qochib, xavfsizroq joylarga ko‘chishga majbur bo‘lishgan. Bu fikrni doktor Abdulatif Abdulloh ibn Dahish ilgari surgan.
Mo‘g‘ullar (Mongoliya) dushmanligidan qochish uchun ular g‘arb tomonga yo‘l oldilar va Jayhun daryosi yaqinida joylashdilar. U yerdan Gurgon va Tabaristonga o‘tib, hayotlarini davom ettirdilar. Shu tariqa, turklar musulmonlar 21 hijriy (621 milodiy) yilda Forsdagi Sosoniylar davlatini zabt etgandan keyin yaqin joylarga kelib joylashdilar.
