Horis Ubayda
Piyos II ikkinchi papa, siyosiy mahorati va qudrati bilan ikki frontga e’tibor qaratdi. Bir tomondan u Usmonlilarni nasroniylik dinini qabul qilishga majbur etishga harakat qildi. Shu maqsadda sovg‘alar o‘rniga sultonga maktub yubordi va unda nasroniylikni qabul etishda u bilan hamkorlik qilishni so‘radi; xuddi ilgari u Qustantinniy va Klofizni qo‘llab-quvvatlaganidek. Papa sultonga va’da berdi: agar u nasroniylikni qabul qilsa gunohlari kechiriladi va papolik barakotidan bahramand bo‘ladi. Hattoki, sulton chin ixlos bilan nasroniylik diniga kirsa, unga jannat hujjati berilishini ham taahhud qildi.
Ammo bu hiyla muvaffaqiyatsiz chiqqach, u boshqa rejalarga murojaat qildi; sultonni tahdid qildi, qo‘rqitishga urindi va o‘z qudrati haqida gapirdi. Bu ikkinchi fitna ham tez orada natija berdi: salibchilar lashkari mag‘lub bo‘ldi va Vengriya yetakchisi Hunyad qo‘mondonligida uyushtirilgan hujum eng yomon ko‘rinishda muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Shunga qaramay Qustantiniya fathining ta’siri sharqdagi islomiy saltanatlarda qoldi. Aytish mumkinki Osiyo va Afrikada musulmonlarning quvonchi intihosiz edi. Bu fath ularning ota-bobolari asrlar davomida orzu qilgan orzusi bo‘lib ular doimo uning amalga oshishini sog‘inib kelgan edilar. Endi esa asrlar o‘tgach o‘z ko‘zlari bilan uning amalga oshganini ko‘rdilar. Sulton Muhammad Fotih Misr Hijoz Fors va Hindistonning islomiy hukumatlariga maktublar yuborib bu buyuk g‘alabaning xushxabarini yetkazdi.
Butun islomiy o‘lkalarda bu ulkan g‘alaba minbarlardan e’lon qilindi; shukrona namozlari o‘qildi, uylar va do‘konlar bezatildi devorlar va pardalarga rang-barang yozuvlar bilan fath xabari yozildi. Ibn Iyos, Bada’i’ az-zuhur muallifi, bu haqda shunday yozadi:
Sultonning elchisi bu xabarni Misrga olib kelganda, qal’ada shodlik do‘llari chalindi, Qohira ko‘chalari bezatildi va fathning xushxabari yoyildi. So‘ngra ikkinchi sulton bu buyuk fathni tabriklash uchun amir Oxur Usmonni yubordi.
Tarixchi Abul-Mahosin ibn Tag‘ribirdi xalqning holati va ularning shijoati haqida shunday tasvirlaydi:
Sultonning elchisi sovg‘alar bilan birga keldi va Vengriya qo‘mondonidan olingan ba’zi asirlarni ham olib bordi Misrga yetib kelganda men dedim: Alhamdulillah! Bu buyuk g‘alaba faqat Alloh jalla jalaluhu in’omidir. Elchi Konstantiniya boylaridan ikki kishini asir olinganlarni ham olib keldi. U Misrdagi Sulton Inol huzuriga kirganda bu ikki asir hamrohlik qildi. Ular Qustantiniya ahlidan edilar. Istanbulda katta cherkov bor edi. Sulton nihoyatda xursand bo‘ldi va bu g‘alaba xabarini xalqqa yetkazdi. Bayramlar o‘tkazildi do‘llar chalindi va shahar kelinchak kabi bezatildi. Elchi bu ikki asir bilan dushanba kuni Shawvol oyining yigirma beshinchi kuni, Qohiraning turli ko‘chalaridan o‘tib qal’aga kirdi. Odamlar uy va do‘konlarini bezatgan edilar va sulton tog‘ ustidagi qal’ada ulug‘vor bayram o‘tkazishga tayyorlanib turgan edi.
Ibn Tag‘ri Qohira xalqining Qustantiniya fathidan keyingi quvonchlari haqida shunday yozadi:
Butun islom olamida bayramga tayyorgarlik bor edi. Sulton Muhammad Fotih fath xushxabarini musulmon podshohlarga yubordi jumladan Misr sultoni Eron shohi Makka sharifi Kerman amiri va boshqa mamlakatlarga. Bundan tashqari ayrim nasroniy mamlakatlarga ham maktublar yubordi masalan Aflog‘ Vengriya Bosniya Serbiya Albaniya va atrofdagi boshqa imperiyalarga.
