Bashir Sadat
Xavorijlar doim musulmonlarga nisbatan qattiqqo‘llik va mutaassiblik yo‘lini tanlaganlar; ular har zamonda islomiy hukumatlarga qarshi to‘sqinlik qilib, o‘zining botil g‘oyalarini targ‘ib qilish uchun vayronkorlik va beqarorlikdan chekinmaganlar.
Bu guruhning qo‘llari Hazrat Usmon roziyallohu anhu, Hazrat Ali roziyallohu anhu va ko‘plab sahobalar, tobe’inlar, ulug‘ olimlar hamda mujohidlarning qoniga bo‘yalgan. Bugungi kunga qadar ular islom ummatining birligi yo‘lida jiddiy to‘siq bo‘lib kelmoqdalar.
Agar tarixga nazar tashlasak, xavorijlarning islom ummatiga yetkazgan zararini ko‘ramizki, u hatto salibchilarning va nasroniylarning ziyonidan ham ortiqroqdir. Umaviylar, Abbosiylar va boshqa islomiy davrlar mobaynida xavorijlarning qilichlari islom dushmanlariga emas, asosan musulmonlarning qoniga bo‘yalgan.
Andalus fathidan keyin musulmonlar taxminan hijriy 138-yilgacha nisbiy tinchlikda hayot kechirdilar. Bu davrda hech qanday beqarorlik yoki notinchlik yo‘q edi va xalq oddiy hayotini normal davom ettirardi.
Islomning Andalusdagi ulkan poydevori shu qadar mustahkam edi-ki, dushmanlarning hech bir qilichi unga ta’sir ko‘rsata olmas edi. Lekin hijriy 138-yilda musulmonlar o‘rtasidagi ichki nizolar tufayli Shomdan yashirincha Andalusga kelgan xavorijlar guruhining bazi a’zolari berberlarni, ya’ni Yusuf ibn Abdurahmon al-Fahrining zulmidan charchaganlarni, o‘z safiga jalb qilishga harakat qildilar. Ularning maqsadi bu guruhni mutaassiblik va qattiqqo‘llikka undash edi.
Tarixchilar yozishicha, xavorijlarning haddan tashqari mutaassib sa’y-harakatlari shunchalik kuchayib ketganki, Andalus to‘liq islomdan ayrilish arafasida edi.
Xavorijlar Andalusning yetakchi va munosib olimlarini chetlashtirib, turli fitnalar bilan odamlarni o‘z safiga tortishga harakat qilishdi. Ammo biroz vaqt o‘tib, Umaviylar sulolasining oxirgi hukmdori bo‘lgan Abdurahmon ibn Muoviya ibn Hishom rahimahulloh, ya’ni Abdurahmon ad-Daxil Andalusga kirib kelganidan keyin xavorijlar va ularga o‘xshash guruhlarning fitnalari jilovlandi va natijada islom jamiyati hamda Andalus xavorijlar fitnasidan xalos bo‘ldi.
