Sayid Jamoluddin Afg’oniy
So‘nggi kunlarda Amerika Qo‘shma Shtatlari prezidenti Janubiy Amerikada joylashgan Venesuela davlatining prezidentini va uning rafiqasini kunduzi o‘z saroyidan sudrab chiqarib, zanjirband holda hibsga olish haqida buyruq berdi. Ushbu buyruq ortidan AQShning {Delta Force} maxsus kuchlari rejalashtirilgan amaliyotni amalga oshirib, ularning har ikkisini qo‘lga oldi va Vashingtonga olib ketdi. Bu voqea, rostini aytganda, butun dunyoni larzaga soldi va xalqaro miqyosda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi; Xitoydan Marokashgacha, Moskvadan Singapurgacha hamma bu manzaradan hayratda qoldi. Ba’zilar sust, ba’zilar esa keskin munosabat bildirdi, ammo shunga qaramay, hech qaysi tomondan bu hodisaga munosib va yetarli javob berilmadi.
Garchi AQSh prezidenti Donald Tramp bilan Venesuela prezidenti o‘rtasidagi ziddiyat Trampning g‘alabasidan so‘ng darhol boshlangan bo‘lsa-da, so‘nggi oylar ichida vaziyat yanada murakkablashdi. Urush bo‘lishi kutilgan, hatto to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuv haqida ham gaplar yurardi. Ammo hayratlanarli jihati shundaki, amerikalik kuchlar nihoyatda osonlik bilan o‘z maqsadiga erishdi: na urush bo‘ldi, na qarshilik ko‘rsatildi; go‘yo kelinni hech qanday tashvishsiz, tinchgina qaynotasining uyidan kuyovnikiga olib kelishgandek! Bu harakat ortida qanday yashirin omillar yotgani hozirgi muhokamamiz mavzusi emas. Hozirgi gap shundaki, nega AQSh va Venesuela o‘rtasidagi holat bunday nuqtaga kelib qoldi?
Bunday vaziyatlarda odatda xalqning ko‘ziga tuproq sepish uchun bayonotlar beriladi yoki tezda mashhur bo‘lib ketadigan iboralar aytiladi. Shu bois Venesuela prezidenti hibsga olinib olib ketilgach, uning vitse-prezidenti AQShning Venesuela bilan asosiy muammosi neft masalasi ekanini aytdi. Bu gap xalq hissiyotlarini qo‘zg‘atgani sababli tezda keng tarqaldi va ishlatildi. Ammo chindan ham muammo faqat neftdami? Keling, bu haqda biroz fikr yuritaylik.
Qachonki neft nomi tilga olinsa, darhol xayol Yaqin Sharq, Eron va Rossiyaga boradi. Ammo haqiqat shundaki, dunyodagi eng katta neft zaxiralari Venesuelaga tegishlidir. Shuning uchun agar AQSh bu resurslarni o‘z xohishiga ko‘ra ishlatishga qaror qilgan bo‘lsa, bu gap mutlaqo mantiqsiz emas. Yana bir jihat shuki, ayrim tahlilchilar bir muddatdan beri AQSh Yaqin Sharqda katta o‘yin boshlamoqchi ekanini va uning niyati yaxshi emasligini yozib kelmoqda. Bunday vaziyatda agar munosabatlar yomonlashib, Yaqin Sharq neft orqali AQShga bosim o‘tkaza olsa, bu Vashington uchun xavotirli bo‘ladi. Shu sababli AQSh oldindan choralar ko‘rib, bu bosimdan qutulishni va ochiq maydonda o‘z rejalarini amalga oshirishni istaydi.
Bu yo‘lda AQSh uchun eng katta to‘siq aynan Venesuela prezidenti edi; u o‘z mamlakatining tabiiy boyliklarini amerikalik tuzilmalarga topshirishga rozi emasdi.
Boshqa tomondan, ayrim tahlilchilar AQSh bu harakati bilan Eronga bosim o‘tkazmoqchi, ya’ni kinoya bilan: Agar sen ham bo‘ysunmasang, oxiring shunday bo‘ladi”, demoqda, deb hisoblaydi. Ular bu fikrni isbotlash uchun Eron ichida so‘nggi paytlarda bo‘lib o‘tgan yirik norozilik namoyishlari, Isroilning ularga ochiqdan-ochiq ko‘mak bergani va “biz bu noroziliklar ortidamiz degan bayonotlarini, shuningdek Donald Trampning: Agar Eron namoyishchilarga nisbatan zo‘ravonlik qilsa, biz ularni qutqarish uchun aralashamiz, degan so‘zlarini keltiradilar. Bularning barchasi AQSh endi Eron xavfini ko‘tara olmayotganini va uni jilovlashga kirishganini ko‘rsatadi. Avval xalqni Eronning asosiy hokimlariga qarshi nafratlantirishga harakat qiladi, bu nafrat cho‘qqiga yetgach esa Venesueladagi harakatdan ham qattiqroq qadam tashlaydi.
Ammo dunyo tahlilchilarining aksariyati yakdil bo‘lgan va so‘nggi bir necha o‘n yillik tarix ham bosqichma-bosqich tasdiqlab kelayotgan fikr shuki, bugungi AQSh tizimi dunyo ustidan hukmronlik qilmoqda. Ya’ni, 1990-yillarda Afg‘onistonda sotsializm mag‘lub bo‘lib, uning o‘rnida kapitalistik tizim keng yoyilgan bir paytda, aynan o‘sha davrda Venesuelaning sobiq prezidenti Ugo Chaves o‘lik sotsializmni yana tiriltirdi va bu yo‘lda bor kuchi bilan harakat qildi. Aynan shu yerdan uning AQSh bilan kelishmovchiligi boshlandi. Shu sababli u jazolandi va xalq qo‘zg‘oloni orqali uning hokimiyati cheklab qo‘yildi. Ammo mashhurligi tufayli u yana saylov yo‘li bilan prezidentlikka qaytdi va AQSh o‘rniga Xitoy va Rossiya bilan aloqalarni yaqinlashtirdi. Rossiya uni himoya qilish uchun qurol-yarog‘ va maslahat berishni va’da qildi, Xitoy esa Venesuela neftini sotib olish va infratuzilma loyihalarida ishtirok etishni zimmasiga oldi. Bu holat AQSh uchun mutlaqo qabul qilib bo‘lmas edi va u doim bu qo‘zini qurbon qilish uchun qulay fursat poylab yurdi.
Garchi AQSh bilan Venesuela o‘rtasida quruqlik chegarasi bo‘lmasa va ular orasidagi havo masofasi qariyb ikki ming kilometrni tashkil etsa-da, Venesuela Janubiy Amerikada joylashgani sababli Vashington bu hududni shimoli bo‘ladimi, janubi bo‘ladimi o‘zining “orqa hovlisi” deb hisoblaydi va Xitoy hamda Rossiyaning bu yerda bo‘lishini o‘z uyiga aralashuv deb biladi. AQSh butun dunyo bo‘ylab hech kim Xitoy va Rossiya bloki tomon o‘tmasligi uchun harakat qiladi va bu siyosatning dalillari so‘nggi o‘n yilliklarda yaqqol ko‘rinib turibdi. Endi esa aynan o‘z “uyida” bu blokning qadami paydo bo‘lgani AQSh uchun mutlaqo chidab bo‘lmas edi. Shuning uchun u mos vaqtni kutdi. 2013-yilda Chaves vafot etdi va uning o‘rinbosari Nikolas Maduro prezident bo‘ldi, biroq siyosat o‘sha-o‘sha bo‘lib qoldi. Hozirda Rossiya va Xitoy bloki yanada kuchaygan: Rossiya Ukrainani changaliga oldi, Xitoy Tayvanni harbiy qamalga olib, uning atrofida doimiy mashg‘ulotlar o‘tkazmoqda. Shu bilan birga, Eron ham Xitoy va Rossiyaning siyosiy do‘stligi va hadyalaridan foyda ko‘rmoqda. Venesuelaning ham bu o‘qqa yaqinlashuvi kundan-kunga kuchayib, AQShga qarshi keskin bayonotlar avjiga chiqdi. Shunda AQSh xavfni o‘z uyining eshigi ustida osilib turgan bulutdek ko‘rib, bu keskin chorani qo‘lladi va hech bo‘lmaganda eshigiga qattiq taqillayotgan ovozni o‘chirish uchun barcha xalqaro qonunlarni oyoq osti qildi.
Bu tahlillardan tashqari, Donald Trampning so‘zlarida yana bir qiziqarli jihat bor edi. Tramp Venesuela prezidentini va uning rafiqasini o‘g‘irlashni o‘zining eng katta g‘alabasi deb atab, shunday dedi: Afg‘onistondan chiqishimiz paytida ko‘rgan haqoratimizni Venesuelada qat’iyat va intizomimizni namoyish etish orqali qopladik. Bu gap juda chuqur ma’noga ega. Uning bir ma’nosi shuki: agar biz yetti dengiz ortida ham dunyoni jilovlashni istasak, qayerda sustkashlik bo‘lsa, o‘z hukmdorlarimizni beparvolikda ayblaymiz. Ikkinchi ma’nosi esa shuki: har bir davlat Afg‘oniston bo‘la olmaydi va Afg‘oniston bo‘lish yo‘lidan yurmasligi kerak; aks holda, Venesuela boshiga kelgan taqdirga duch keladi.
