Muallif: Mansur Ahmadiy
Ushbu maqolada avvalo kiber hujumlarning turli ta’riflarini keltirib o’tdik, keyingi qismida esa bu urush tarixiga nazar tashladik va oxirida Isroilning Livanga qarshi kiber hujumlarining maqsadini ko‘rib chiqamiz.
Aslida, kiber urush yoki virtual urush deb shunday turdagi urushga aytiladiki, unda jangovar tomonlar kompyuter tarmoqlaridan qurol sifatida foydalanadi va urush virtual makonda olib boriladi.
Raqamli yoki virtual jang maydoni davlatlar kuch-qudrat ko’rsatish va ta’sir ko’rsatish uchun so’nggi yo‘nalish bo‘lib, kiber hujumlar, elektron xavfsizlik, elektron qo‘llab-quvvatlash va elektron hujumlar shu maydondagi harakatlardandir.
Lug‘aviy jihatdan turli madaniyatlarda «kiber» so’zi virtual va noaniq ma’noda ishlatilgan. Kiber makon haqida quyidagi ta’rif berilgan: xalqaro tarmoqlarda mavjud bo‘lgan virtual va noaniq muhit, unda shaxslar, madaniyatlar, xalqlar, davlatlar va umuman olamdagi har qanday moddiy va jismoniy mavjudot haqidagi barcha ma’lumotlar raqamli shaklda mavjud bo‘lib, foydalanuvchilar tomonidan ishlatilishi va ularga kirish imkoniyati mavjuddir. Bu ma’lumotlar kompyuterlar, ularning qismlari va xalqaro tarmoqlar orqali bog‘langan.
Kiber qurollar, kiber josuslik, kiber kuzatuv masalalari, yaqin vaqtgacha, hech kim ulardan xabardor bo‘lmagan narsalar edi. Bugungi jamiyatda bu masalalar katta ahamiyat kasb etmoqda.
Texnologiyaning o‘sish va rivojlanish tezligi shunchalik yuqoriga ko‘tarildiki, ba’zida uning manzilini tasavvur qilish qiyin. Boshqa tomondan, dasturlarning bizning shaxsiy hayotimizga kirib borishi shunchalik kuchayganki, u hatto eng oddiy kundalik faoliyatlarimizga ham ta’sir ko‘rsatmoqda.
Har kuni internet olamiga ko‘proq ma’lumot kirib kelmoqda va raqamlashtirilmoqda. Bu ma’lumotlar yomon maqsadlarni ko‘zlaganlar uchun katta ahamiyatga ega, bu esa ushbu ma’lumotlarni himoya qilish uchun texnologiyalar va jarayonlardan foydalanish zaruriyatini anglatadi.
Kiber xavfsizlikning ahamiyatini yaqinda Yahoo’dan tortib, AQSh Xazina departamentiga qadar bo’lgan tashkilotlarda kuzatilgan xavfsizlik muvaffaqiyatsizliklarida izlash kerak. Bu xavfsizlikdagi bir yoki bir nechta kamchilik va xavfsizlik choralari bajarilmaganligi natijasida sodir bo‘lgan har bir muvaffaqiyatsizlikda nafaqat millionlab foydalanuvchilarning muhim ma’lumotlari internetda o‘g‘irlangan, balki ushbu tashkilotlar ham moliyaviy va ham obro‘ jihatidan katta zarba olgan.
Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, dunyoda kiber hujumlar darajasi umuman kamaymayapti. Katta va kichik tashkilotlar kundalik ravishda sezilarli ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki ularning faoliyatiga to‘sqinlik qilishni maqsad qilgan hujumlarga duchor bo‘lmoqda.
Texnologiya rivoji ish va hayot darajasini oshirish uchun noyob imkoniyatlar yaratishi haqida shubha yo‘q. Ammo bu yuqori tezlik ijobiy jihatlari bilan birga boshqarish uchun aniq strategiyalar talab qiluvchi qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi.
Bugungi kunda ommaviy tushuncha bu kiber vositalarga nisbatan sezilarli darajada kengaygan, shu bilan birga zararli, ko‘proq vayronkor maqsadlarga qaratilgan foydalanishlar ham o‘zining haqiqiy qiyofasini namoyon etgan.
Kiber urush va virtual qurollar faqat xavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar uchun nazariy masala bo‘lganiga va boshqa odamlar bu bilan shug‘ullanmaganiga ishontirish juda qiyin. 2009-yilgacha zararli dasturlar yozish uchun dasturlash qiladigan odamlar faqat jinoyatchilar va moliyaviy foyda olishga intiluvchilar deb hisoblangan edi, boshqa davlatlarning sirlarini o‘g‘irlashni maqsad qilganlar emas.
Ammo vaqt o‘tishi bilan bu hikoya boshqa joylarga ham olib kelingan.
Kiber urush mazmuniga nazar tashlaganimizdan so‘ng, endi Isroilning Livanga qarshi kiber hujumlarining maqsadini tahlil qilamiz:
Isroilning Livanga qarshi kiber hujumlari maqsadi
Yuqorida aytib o‘tilganidek, kiber urush harbiy urushdan ham xavfliroqdir va har bir harbiy hujumda boshqaruv markaziga hujum qilish birinchi o‘rinda turadi.
Aslida yangiliklar va ma’lumotlarga qaraganda, Livanda joylashgan guruhlar Isroilning kiber hujumlarini amalga oshirishi mumkinligini bilib qolgan. Shu sababli, Hizbulloh guruhi barcha a’zolariga mobil telefonlarini o‘zlaridan uzoqroqqa qo‘yishlarini buyurdi, chunki kiber hujumlarning birinchi zaif nuqtasi mobil telefonlar bo‘ladi. Shundan so‘ng ular aloqa vositalarini o‘zgartirishga harakat qildilar, chunki qo‘mondonlik va boshqaruvda aloqa eng muhim o‘rin tutadi.
Bu guruh bir necha oy oldin «peydjer» qurilmalarini sotib olgani sababli, ushbu yangi avlod peydjerlar barcha qo‘llab-quvvatlovchi jangchilarga tarqatildi.
Isroil ushbu imkoniyatdan foydalanib, guruh peydjerlariga chastota yuborib, batareyalar haroratini shu darajaga ko‘tardiki, barcha jangchilarning qo‘lidagi peydjerlar har joyda portlab ketdi.
Ushbu hujumlarning jiddiy oqibatlari
Bunday hujumlarning turli davlatlarda sodir bo‘lishi texnologik imkoniyatlarning umuman xavfsiz emasligini ko‘rsatadi, bundan tashqari, ular urush vositasi sifatida ishlatilmoqda.
Bu urush yillar davomida sezilarli darajada zarar yetkazishi mumkin, biz uning vayronkorligini faqat yillar o‘tgach anglaymiz.
Dunyo ushbu texnologiyani insoniyat xizmatiga ishlatilishi kerak bo‘lgan, ammo qotillik uchun ishlatilayotgan texnologiyaga qarshi chora ko‘rishi va uning zararini kengayishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Livanda sodir bo‘lgan qotilliklar faqat Livanda to‘xtamadi, balki Suriya tomoniga ham tarqaldi. Agar dunyo ushbu hodisaga sukut saqlasa, bu urush qonuniy shaklga ega bo‘lib, butun dunyo undan foydalanadi va o‘shanda dunyo boshqa xavfsiz joy bo‘lmaydi, na uyda, na urush maydonida va na eng xavfsiz joyda.
Chunki texnologiya va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish har qanday joyda zarurdir, lekin bu texnologiya urush quroliga aylansa, dunyoda tinchlik va xavfsizlik haqida gapirish uchun joy qolmaydi.
