Rashid Shafiq
Xavorijlarning Imomat Haqidagi Aqidalari
Bu mavzu xavorijlarning paydo bo‘lish davridan boshlab Umaviylar davriga va Abbosiylar hokimiyatining dastlabki bosqichlariga qadar ular uchun asosiy masala bo‘lib qolgan. Ular aynan imomat masalasi tufayli hokimiyatga qarshi qurol ko‘tarishgan, chunki nafaqat o‘zlariga imom tanlash huquqidan mahrum bo‘lishni rad etishgan, balki hukmdorlarning ichki siyosatini ham yoqtirishmagan.
Fikr jihatidan ular imomning shaxsiyati, sifati va jamiyatdagi rolini aniqlash bilan shug‘ullangan, ammo o‘zaro bahs-munozaralarda xalifalikni qo‘lga kiritishdan chekinishgan, lekin raqiblarga nisbatan hech qanday murosaga bormaganlar.
Xavorijlar nazarida imomatning hukmi
Imomat muhim lavozim va ijtimoiy ehtiyojdir, chunki odamlar hokimsiz bo‘lsalar, jamiyatning yakuniy boshqaruvchisi bo‘lmasa, nizolarni hal qiluvchi va ummatni asraydigan kishi topilmasa, tinchlik va barqarorlik bo‘lmaydi. Bu masalani barcha aqlli odamlar qabul qilgan. Lekin xavorijlar bu borada ikkiga bo‘linganlar:
Birinchi guruh – xavorijlarning aksariyatini tashkil etadi. Ular imomni saylash vojib deb bilishadi, imom bayrog‘i ostida yashashni majburiy deb hisoblashadi va imom ularning nazarida to‘g‘ri yo‘lda ekan, uning boshchiligida jang qilishni ham vojib deb bilishadi.
Ikkinchi guruh – bunga «Muhakkima», «Najdatiya» va ayrim «Ibodiylar» kiradi. Ular shunday fikrdalar: agar odamlar bir-birlari bilan adolatli munosabatda bo‘lishsa, imomga ehtiyoj qolmaydi. Ammo agar ehtiyoj tug‘ilsa, imom har qanday qavmdan bo‘lishi mumkin, faqat u imomlikka loyiq bo‘lishi kerak.
Ularning dalillari
«لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ « (Hukm faqat Allohnikidir) shioriga tayanishadi, bu esa, ularning nazarida, hokimiyat kerak emasligini anglatadi.
Hukm insonlarning ishi emas, u faqat Allohning hukmidir, deyishadi.
Asosiy ehtiyoj – shariatni tatbiq etishdir, agar odamlar o‘zlari shariatni tatbiq eta olsalar, xalifa saylashga hojat yo‘q.
Imom kichik bir guruh bilan qolib, ko‘pchilikdan uzoqlashishi mumkin, bu esa imom mavjud bo‘lishining foydasiz ekanini ko‘rsatadi.
Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) o‘z xalifalarini aniq belgilab bermaganlar.
Qur’onda imomning mavjudligi haqida aniq dalil yo‘q, balki faqat «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ« (ularning ishlari o‘zaro maslahat bilan bo‘ladi) degan hukm bor.
Xavorijlar o‘z fikrida qoldimi?
Yo‘q. Chunki «Muhakkima» firqasi bo‘linib ketganida, ular Abdulloh ibn Vahb ar-Rasibiyni o‘zlariga rahbar qilib tanladilar. «Najdatiya» firqasi esa ajralib chiqqach, Najda ibn Omirni o‘z yetakchisi deb qabul qildi. «Ibodiylar» haqida esa aytilishicha, ular imom saylashni rad etishgan. Lekin biz ko‘rgan asosiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, bu noto‘g‘ri iddao bo‘lib, ularning muxoliflari tomonidan tarqatilgan yolg‘on targ‘ibotdir.
Xavorijlarning imom tanlash shartlari
Xavorijlar imomat uchun juda qattiq talablar qo‘yganlar:
Imom islomiy e’tiqodga qat’iy amal qilishi, ixlosli va taqvodor bo‘lishi lozim.
Kuchli shaxsiyat, qat’iy iroda, yaxshi fikrlash, jasorat va azmga ega bo‘lishi kerak.
Gunoh va lazzatlarga ruju’ qilmasligi zarur.
Hatto tavba qilgan taqdirda ham katta gunoh ishlarga qo‘l urmagan bo‘lishi lozim.
Barcha musulmonlar roziligi bilan saylanishi kerak, ozchilikning tanlovi boshqalar uchun majburiy bo‘lmasligi lozim.
Nash’a qilingan shior va amaliyot
Ular imomning nasl va qavmiy ustunligini rad etishganini da’vo qilishgan. Ammo amalda ular orasida ham qavmiy tarafkashlik mavjud edi. Ular imom «ahl al-hall va al-aqd» (yetuk olimlar va rahbarlar kengashi) tomonidan saylanishi kerak deb hisoblashgan, lekin bu prinsip islomda ilgari ham mavjud bo‘lib, xavorijlar uni yaratmagan. Ayrim sharqshunoslar bu fikrni noto‘g‘ri ravishda xavorijlarning targ‘iboti sifatida talqin qilishgan.
Ular «الخلافة في قريش « (Xalifalik Quraysh qabilasinikidir) hadisiga e’tibor bermay, imomat uchun Quraysh naslidan bo‘lish shartini qabul qilmaganlar.
Pastroq darajadagi imomni tanlash
Xavorijlar bu masalada ham ixtilof qilishgan:
Ba’zilari bunga yo‘l qo‘ymaslik kerak deb hisoblashgan va faqat eng afzal odam imom bo‘lishi kerak deganlar.
Boshqalar esa pastroq darajadagi imomni tanlash mumkin deb bilishgan, hatto undan afzalroq kishi mavjud bo‘lsa ham.
