Rashed Shafiq
Abaziyalar e’tiqodlari:
Tabiiyki, ushbu guruh boshqa guruhlar singari ba’zi masalalarda to‘g‘ri e’tiqoddan chekinadi, chunki ular Ahlus Sunnat va jamaat yo‘lidan uzoqlashib, talqinlarni noto‘g‘ri o‘zgartirgan; shuningdek, ayrim fiqh masalalarida to‘g‘ri qarashlarga ega bo‘lishlari mumkin; xuddi e’tiqod masalalarida ba’zi nuqtai nazarlar to‘g‘ri, ba’zilari noto‘g‘ri bo‘lgani kabi.
Oldingi bo‘limda Abaziyalarning xoroji e’tiqod partiyalaridan biri ekanligi ko‘rib chiqildi, endi biz Abaziyalarning e’tiqodlari haqida qisqacha tushuntirib beramiz va qaysi jihatlari haqqa mos kelishini, qaysi jihatlari esa haqiqatdan chekinib qolganligini aniqlaymiz.
- Alloh Taoloning sifatlari haqida:
Abaziyalar bu masalada ikki guruhga bo‘linadi.
Birinchi guruh: ular Allohning ilohiy sifatlarini butunlay rad etadilar, shunda o‘zlarini tashbih (Allohni makhluqga o‘xshatish) qilinishidan asraydilar.
Ikkinchi guruh: ular sifatlarni Allohning zatiga bir deb bilishadi, ya’ni deydilar:
> “Alloh o‘z zatiga ko‘ra olam, qodir va eshituvchidir”
va Alloh Taoloning qo‘l, quloq va boshqa sifatlarini tasdiqlashni qabul qilmaydilar. Bu qarash aslida sifatlarni rad etishning bir turi bo‘lib, ammo buni shunday ifoda etishadiki, tashbihdan tiyilayotgan ko‘rinadi. Al-Vurjilani – Abaziyaning mashhur ulamolaridan biri – sifatlarni tasdiqlovchilarga qarshi keskin munosabat bildirgan va ularni butparastlarga taqqoslagan.
- Alloh Taoloni ko‘rishning rad etilishi:
Abaziyalar deydilar-ki, Alloh Taolo ko‘rish mumkin emas, chunki ularning fikricha bu aqldan chetda, illyoq bo‘lmaydi. Bu e’tiqodni isbotlash uchun ular quyidagi oyatlarga murojaat qiladilar:
> “Lā tudrikuhu al-absāru wa huwa yudriku al-absār” (Al-An‘am: 103)
Ular bu oyatni Mu‘tazila usulida ta’vil qilganlar.
Shuningdek, ular quyidagi oyatga ham ishora qiladilar:
“Qāla rabbi arinī anzur ilayka, qāla lan tarānī walakin anzur ilā al-jabali fa in istaqarra makānahu fasawfa tarānī” (Al-A‘rāf: 143)
Ammo aslida, bu dalillar noto‘g‘ri:
“Lā tudrikuhu al-absāru” oyati inson Allohni to‘liq qamrab olish va tushunishi mumkin emasligini, ya’ni to‘liq ko‘rishni rad etmaydi.
“Lan tarānī” oyati hozirgi dunyo bilan bog‘liq bo‘lib, Alloh Taolo esa ko‘rishni tog‘ning mustahkam joylashishiga shart qilib qo‘ygan; bu esa o‘z navbatida ko‘rishni maqbul deb hisoblashni ko‘zda tutadi.
- Qur’onning makhluq (yaratilgan) ekanligiga ishonish:
Abaziyaning ba’zi ulamolari, masalan Ibn Jumia va Al-Vurjilani, fatvo berganlar: agar kimdir Qur’onning makhluq ekanligini rad etsa, u Abaziya a’zosi hisoblanmaydi. Ammo Ahlus Sunnat va jamaat e’tiqodi shuki, Qur’on Alloh Taoloning kalomi bo‘lib, makhluq emas; xuddi Imam Ahmad ibn Hanbal (rohmatullohi alayh) ham buni ta’kidlagan. Albatta, Abaziyaning ba’zi ulamolari, masalan Abul-Nazr al-‘Ommani va “al-Adyan” nomli asarning muallifi, Qur’onning makhluq ekanligi nazariyasini rad etishgan.
- Qadar (taqdir) masalasi:
Abaziyalar qadar (taqdir) masalasida Ahlus Sunnat bilan hamfikrdirlar.
- Qabr azobi:
Bu borada Abaziyalarda fikrlar farq qiladi:
Ularning bir guruhi, boshqa xorojiylar kabi, qabr azobini rad etadi.
Boshqa guruhi esa qabr azobini qabul qiladi.
Ammo Ahlus Sunnat va jamaat e’tiqodi shuki, qabr azobi haqqidir va uning dalillari Qur’on va hadisda mavjud.
- Jannat, jahannam, Kowsar hovzi va farishtalarga ishonish:
Abaziyalar shunday deb hisoblashadiki, jannat va jahannam hozir mavjud, Kowsar hovzi qiyomat kunida bo‘ladi va ular farishtalar hamda osmondagi kitoblarga ishonishadi.
- Shifoat:
Abaziyalar shifoatga ishonishadi, ammo bu faqat mo‘min va najotga intilganlar uchun; gunohkor mo‘minlar uchun emas. Ahlus Sunnat va jamaat e’tiqodi shuki, Rasululloh (s.a.v) mo‘minlar uchun shifoat qilishi orqali ularni jahannamga kirishdan to‘sadi yoki jahannamdan chiqaradi.
- Mizan (qiyomat kunidagi amallar tarozi)
Abaziyalar qiyomat kunida inson amallarini og‘irlaydigan ushbu tarozini rad etishadi. Ular shunday deydilar-ki, Alloh Taolo faqat niyatlar va amallarni ajratadi, ammo haqiqiy tarozining mavjudligini qabul qilmaydilar. Bu qarash Qur’on va hadisga zid keladi.
- Taqiyya:
Boshqa xorojiylardan farqli o‘laroq, Abaziyalar taqiyyani maqbul deb hisoblashadi.
