Bashir Lival
ISHID odamlarni qanday qilib ekstremizmga yetaklaydi?
Zamonaviy xavorijlar yoki ekstremistik guruh bo‘lgan ISHID, ruhiy, ijtimoiy va iqtisodiy omillardan foydalanib, minglab kishilarni o‘zining ekstremistik mafkurasiga jalb qilishga muvaffaq bo‘ldi. Bu guruh o‘zini islomning haqiqiy himoyachisi sifatida tanitgan bo‘lsa-da, amalda diniy muqaddas tushunchalarni zaif va himoyasiz insonlarni aldash vositasiga aylantirgan edi.
Bu inkor qilib bo‘lmaydigan haqiqatdirki, ISHID safiga qo‘shilgan ko‘plab kishilar Islomni to‘liq va chuqur tushunmaganlar, balki asosan iqtisodiy va ijtimoiy adolatsizlik hissi ta’sirida harakat qilganlar. Chunki kimki islomning asl ma’nosini to‘g‘ri anglab yetgan bo‘lsa, hech qachon haddan oshish va ifrotga bormaydi.
ISHID aynan ana shunday fikriy va shaxsiylik bo‘shliqlaridan foydalanib, umidsiz yoshlar uchun dinning buzilgan bir tasvirini taqdim etdi. Bu tasvirda zo‘ravonlik va ekstremizm nafaqat joiz, balki muqaddas deb ko‘rsatilardi. Xavorijlar yoshlarni turli usullar bilan yo‘ldan ozdirdilar. Ulardan eng ta’sirli vositalardan biri keng ko‘lamli ijtimoiy tarmoqlar va internet makonidan foydalanish edi.
Bu guruh professional va aqlli tarzda tayyorlangan targ‘ibot materiallari orqali o‘z ekstremistik xabarini Telegram, Facebook va Twitter kabi platformalar orqali butun dunyoga yetkazdi. Ular yashirin va kodlangan guruhlar tashkil etib, faqat targ‘ibot bilan cheklanmay, balki terror va vayronkor hujumlarni ham aynan shu yo‘l bilan rejalashtirganlar.
Masalan, Indoneziya kabi ayrim Osiyo mamlakatlarida yolg‘iz va himoyasiz ayollar yaxshi hayot va turmush qurish va’dalari bilan ushbu guruh tuzog‘iga tushib qolgan, ba’zilar esa ommaviy qirg‘inlarda qatnashishga ham tayyor ekanliklarini bildirganlar. Bu esa ISHID yolg‘izlik, yetishmovchilik va bepanohlik hissini o‘ziga jalb qilish va aldash vositasi sifatida ishlatganini ko‘rsatadi.
Ijtimoiy tarmoqlardan tashqari, ISHID ijtimoiy va iqtisodiy inqirozlardan ham foydalangan. Tojikiston yoki ba’zi Afrika davlatlari kabi muhtoj hududlarda hech qanday kelajakka ega emas deb hisoblagan ishsiz va umidsiz yoshlar pul va hokimiyat va’dalari qarshisida taslim bo‘lib, ushbu guruhga qo‘shilishgan. Zamonaviy xavorijlar mazlumlikni namoyish qilish, nafrat uyg‘otish va dushman yasash orqali bu yoshlarning ko‘nglida qasos olish tuyg‘usini uyg‘otganlar.
Qizig‘i shundaki, ISHIDga qo‘shilgach, ko‘pchilik va’dalarning hech biri bajarilmaganini va ular halokatli bir tuzoqqa tushib qolganini tushunganlar.
Ammo ISHIDning eng xavfli usuli shundaki, ular bu insonlarga yangi va muqobil bir shaxsiyat (identitet) taklif qilganlar. Bu guruh o‘z tarafdorlariga ular «buyuk islom ummati»ning bir qismi va Allohning askarlari ekanini uqtirgan. Aynan shu e’tiqod orqali zo‘ravonlik nafaqat joiz, balki ilohiy bir vazifa sifatida ko‘rilgan.
Bu ruhiy strategiya ayniqsa ma’no, shaxsiyat va qadriyat izlab yurgan tajribasiz yoshlar ustida chuqur ta’sir ko‘rsatgan. ISHID hatto qiyomat alomatlari, o‘ziga xos ramzlar va shiorlardan foydalanib, o‘z tarafdorlarini «muqaddas global jang» arafasida ekaniga ishontirgan.
Xulosa qilib aytganda, ISHID tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ekstremizmga qarshi faqat harbiy amaliyotlar bilan kurashish mumkin emas. Bu hodisani jilovlash uchun uning ijtimoiy, iqtisodiy va psixologik ildizlari aniqlanishi kerak. Yosh avlodga esa bilim, umid va haqiqiy imkoniyatlar berilishi lozimki, xavorij guruhlar ularni din niqobi ostida shaytoniy maqsadlar yo‘lida ishlata olmasinlar.
