Horis Ubayda
Fathdan so‘ng sulton shaharni qayta qurish va obodonlashtirishda buyuk ishlar qildi; shahar istehkomlari va devorlarini yanada mustahkam qildi, uni o‘z poytaxtiga aylantirdi va unga yangi nom “Islambul” (Islom shahri) deb qo‘ydi. Keyinchalik bu nom “Istanbul”ga o‘zgardi va uzoq vaqt Turkiyaning poytaxti bo‘lib qoldi.
G‘arbiy xristian dunyosi bu g‘alaba xabaridan qattiq ta’sirlandi; xristianlar orasida qo‘rquv va mag‘lubiyat ruhi paydo bo‘ldi. Istanbul fathidan so‘ng ular Usmoniy lashkarlarining kelajakdagi yurishlaridan qo‘rqib qolishdi. Xristian shoirlari va yozuvchilari o‘z izdoshlarining qalbiga musulmonlarga nisbatan adovat va nafrat urug‘ini sochishga harakat qildilar. Xristian podshohlari va rahbarlari ketma-ket yig‘ilishlarda to‘plandilar va o‘z xalqlariga ichki ixtiloflar va o‘zaro urushlarni unutishlari kerakligini uqtirdilar.
Papa Nikolay V Konstantiniya fathidan qattiq ta’sirlandi. U o‘zining barcha vaqt va kuchini musulmonlarga qarshi urush uchun Yevropa mamlakatlarini birlashtirishga sarfladi. Uning rahbarligida Rimda bir konferensiya bo‘lib o‘tdi va unda ishtirokchi mamlakatlar bu urushda barcha kuch va imkoniyatlari bilan qatnashishlarini e’lon qildilar. Bu qaror amalda bajarilishga juda yaqin edi, ammo to‘satdan Papa vafot etdi. U Konstantiniyaning qulashi g‘amini ko‘tara olmadi va bu hodisa uning yuragiga tog‘dek og‘ir tushdi; oxir-oqibat u 1455-yil 25-martda vafot etdi.
Filipp amir (Burgundiya gersogi) ham bu voqeadan qattiq ranjidi; u g‘urur va g‘azabdan yonib, xristian podshohlarini musulmonlarga qarshi urushga tayyorlashga harakat qildi. Bir qancha jangchilar, otliq askarlar va xristianlik muxlislari unga qo‘shildilar. Bu urush xristianlar orasida Pok e’tiqod urushi deb ataldi va butun Yevropa o‘z yerlarini himoya qilish nomi bilan jangga hozirlandi.
Bu urushlarning rahbarligi Papa qo‘lida edi. Sulton Muhammad Fotih ularning harakatlaridan xabardor bo‘lib turar, ular haqida har tomonlama ma’lumot yig‘ar va o‘z davlatini mustahkamlash hamda dushmanlarini tor-mor etish uchun puxta reja tuzardi. Usmoniy imperiyasi qo‘shnisi bo‘lgan xristian yerlar Amasiya, Moreya va Trabzon o‘z asl dushmanliklarini yashirish uchun xursandchilik ko‘rsatdilar va fathni tabriklash uchun Istanbulga elchilar yubordilar.
Avvalgi papadan keyin kelgan Papa Piy II o‘zining siyosiy va til mahoratidan foydalanib, yana xristian rahbarlarining qalbiga salibchilik adovati urug‘ini sochdi. Bir necha mamlakatlar Usmoniylarni yo‘q qilish rejasi uchun tayyorgarlik ko‘rdi, ammo lashkar yuborish vaqti kelganda, ba’zi mamlakatlar ichki muammolar sababli qatnashmaslikdan uzr so‘radilar.
Angliya va Fransiya yuz yillik urushdan charchagan va holdan toygan edi, urushga hozir emasdi. Britaniya ichki nizolar girdobida, Ispaniya Andalusiyadagi musulmonlarni yo‘q qilish bilan band, ayrim Italiya respublikalari esa o‘z manfaatlari uchun Usmoniylar bilan aloqa o‘rnatib qo‘ygan edilar. Papalarning vafoti bilan bu salib yurishi dasturi tugadi. Faqatgina Vengriya davlati Usmoniylar bilan jang qildi, ammo tez orada do‘stlik bitimi tuzdi va o‘z manfaatlari yo‘lida Usmoniylar bilan yaxshi qo‘shnichilik munosabatlari haqida so‘z yurita boshladi.
Ko‘p o‘tmay, Vengriya davlati Usmoniylardan mag‘lubiyatga uchradi. Usmoniy lashkarlari Serbiya, Yunoniston, Aflak, Qrim va Arxipelning yirik orollarini o‘z hududiga qo‘shdi. Sulton kutilmagan yurishlar bilan ularga qattiq zarba berdi va ularga og‘ir jazolar yukladi.
