Salomat Ali xon
Har bir qishloqda albatta past fe’lli, aqlsiz bir qo‘shni topiladi; butunlay xor va kambag‘al, ammo baribir o‘zini keraga solib, mag‘rur yuradi, qarz oladi va unga yaxshilik qilganlarga ham mensimay nazar tashlaydi. Uni ko‘rsang, go‘yo kim bilandir janjal qilgandek tuyuladi, ammo hech qachon o‘z xatosini tan olmaydi. Qishloqning bir ulug‘i, oqsoqoli uning oldiga borib, yelkalariga mehr bilan qo‘l qo‘ysa, xatolarini aytib bersa, sulh va yarashuvdan so‘z ochsa, u odam hamona Ibn Abiy izdoshlari aytgan o‘sha mashhur jumlani takrorlaydi:
“Biz islohni istagan odamlarmiz!
Holbuki aynan shu kishi devordosh qo‘shnisining hayotini shunchalar achchiq qilib yuborgan ediki, uni aloqani uzishga majbur qilgan. Ammo o‘sha nodonning farzandi o‘sha qo‘shninikiga borishni istagach, bu tentak masjidga chiqib e’lon qiladi:
Biz juda insonparvarmiz; qo‘shni bilan munosabatni uzgan edik, ammo bolalari uchun yana tiklayapmiz!
Ya’ni aslida ehtiyojmand u emas, balki qo‘shni edi; ammo bu ahmoq o‘zining g‘arib “naz” va nodon kerilishlari bilan asl maqsadini har kimdan xayrot-ilohiy yordam yig‘ishni berkitadi.
Bugun qarasak, kofir Isroil ham, musulmon Pokiston ham xuddi o‘sha ahmoq qo‘shnining yo‘lidan ketmoqda. Pokistonning to‘rt qo‘shnisi bor:
Hindiston bilan dastlabdan to‘xtovsiz o‘t bo‘lib kelgan, siyosiy muvaffaqiyatsizligi tufayli eng katta bo‘lagini Bangladeshni Hindiston bag‘riga tashlab bergan, yuz ming askarini tirik holda dushmanga topshirgan.
Ikkinchi qo‘shnisi Eron. Yetmish yil davomida na o‘ziga va na xalqiga Erondan bir foyda ko‘rgan, na unga foyda bergan; faqat yomonlik qilgan va yomonlik ko‘rgan.
Uchinchi qo‘shnisi Xitoy. Xitoyning G‘arbga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘li yo‘qligidan foydalanib, undan yigirma yil davomida qo‘lidan kelgancha foyda ko‘rdi; lekin Xitoy uchun bir ish ham qilmadi. Natijada Xitoy Pokistonning aldovi va zararisidan qutilish uchun Afg‘oniston, Eron yoki boshqa yo‘llarni izlashga majbur bo‘ldi.
To‘rtinchi qo‘shnisi Afg‘oniston. Haqiqat shuki, Pokiston afg‘on muhojirlari masalasidan xalqaro miqyosda yirik pullar oldi va ularni o‘z hududida joylashtirdi; ammo boshqa haqiqat shuki, ayni o‘sha muhojirlarni qabih kulfatlarga giriftor qildi ular o‘limga qadar unutmaydigan darajada. Muhojirlar yashagan lagerlarda insoniy huquqlar yo‘q edi; elektr-u gaz hatto suv va birlamchi tibbiy xizmat ham bo‘lmas edi. Muhojirlarni qo‘ya turing, Pokiston Afg‘onistonning ichki ishlariga ham imkon topgancha aralashdi, ularni vosita sifatida ishlatdi va qo‘shnisining or-nomusini suiiste’mol qilib, har qanday istaklarini unga majburlab yukladi.
Alloh yigirma yillik qurbonlikdan so‘ng Afg‘onistonning asl farzandlarini yurtiga qaytardi. Ular o‘z ona yurtini islomiy ruh bilan ozod qildilar va Shariat ahkomlari asosida Islomiy Amoratni barpo etdilar. Bu bechoraning ichiga hasad to‘ldi, hayron bo‘ldi: qanday dushmanlik qilsam ekan? Oxiri yangi hukumatni yosh va ojiz deb o‘ylab, hujum boshladi.
Ammo kutilmagan holda, sharif qo‘shni dono qaror chiqardi: bu safar bu ahmoqlikka javob bo‘ladi urushga kirishdi va yaxshi saboq berdi. Pokiston esa ahvolidan aziyat chekib bir necha mintaqa davlatlariga yolvordi. Ular ham vaziyatning og‘irligini ko‘rib, sharif qo‘shniga: Biz bu masalani hal qilamiz, dedilar. Ammo o‘sha nodon yana nodonligicha qoldi. Maqola uydan chiqdi: u yana naz va firib boshladi go‘yo Biz qaytmadik, falon kishi dedi, pismadon kishi dedi, biz qaytdik, deb.
Qatar va Turkiyadagi muzokaralar bilan ish shu darajaga yetdiki, qudratli Afg‘oniston hukmdorlari jangni to‘xtatdilar. Mantiq va insoniylik shuni talab qilar ediki, Pokiston Afg‘onistonni haqorat qilgan bo‘lsa ham, ishonch yaratish uchun bir yaxshi qadam qo‘ysin; ammo u asl tabiatiga ko‘ra yana qabohat yo‘lini tanladi. Chunki Afg‘onistonda anor-u uzum pishgan, meva tez buziladi u esa chegarani yopib, savdoni o‘ziga foyda sifatida ko‘rsatmoqchi bo‘ldi, eshikni yopiq tutdi. Na Xudodan uyaldi, na kholiyggan savdogar va dehqonlardan.
Ammo bu safar izzatli Afg‘oniston hukmdorlari, rizq beruvchi Allohdir, bu nodonlik bizni bosim ostiga qo‘ya olmaydi, deb e’lon qildi:
Darvoza yopiq biz tomondan ham yopiq bo‘ladi. Agar yana ochilsa, shartlarini biz belgilaymiz.
Bu e’lon emas edi; bu nodonlar saltanatida portlagan atom bombasi edi.
Afg‘oniston sabr bilan boshqa yo‘llarni izlashga kirishdi. Zararlari bor edi, ammo monopol fikrni butunlay tugatdi. Boshqa tomonda esa, o‘z xalqiga “itning ko‘zi bilan” qaraydiganlar na muqobil yo‘l topa oldi, na xalqni ishontira oldi. Pokiston xalqi kun sayin zarar ko‘rdi, g‘azablandi. Qaror chiqaruvchi kuchlar xalq qo‘zg‘alsa, nazoratdan chiqadigan falokat yuz berishini angladi. Shunda ular qashshoqlik va tangliklarini dunyoga ko‘rsatib, uydan uyga yurib kalxatdek yordam so‘rashga majbur bo‘ldilar: bir kuni Rossiyaga, bir kuni Ironga, bir kuni Saudia, bir kuni Qatarga, bir kuni Turkiyaga. Hatto butun dunyodan madad so‘rashdi.
Ammo Islomiy Amorat temir iroda bilan ularning hech bir iltimosiga javob bermadi. Pokistonning do‘stlari Ishoq Dorga bir qog‘oz berib, buni o‘qi, deb buyurdi. Ishoq Dor obro‘li odam, ammo uni armiyasi garovda ushlab turadi. U o‘qiganida:
Jahon hamjamiyati bizdan insoniy hamdardlik yuzasidan darvozani ochishni so‘radi,
menimcha u uyatdan eriy boshlagan edi. O‘z zolim hukmdorlari haqida nima o‘ylasin? Bir mashhur siyosatchi aytgandek:
Xayrot ham so‘rashadi, lekin o‘g‘rilarcha talab qilishadi” yoki
Xayrot ham so‘rashadi, lekin terrorchilik yo‘li bilan so‘rashadi.
Gunohkor o‘zlari, ammo baribir insoniyat bayrog‘ini ko‘taruvchidek da’vo qilishadi.
Dor ichidan o‘ylayotgan edi:
Biz g‘alati zamonda yashayapmiz; xayrotning ham yangi va nodoncha usullari chiqibdi!
Nega bunday deyman?
Chunki agar Pokiston harbiy rejimi savdoni siyosatdan ajratganida hamda odatdagidek ruxsat berganida bu insoniy huquqlarga mos bo‘lardi. Ammo Afg‘onistonning yangi uzilgan mevalari ko‘z o‘ngida chirib yotsa ham qo‘l qimirlatmadi. Lekin o‘z xalqining bosimi ostida qolgach, malta (apelsin) mavsumi yetib kelgach, ko‘chalarda kartoshka qoplari shishib yotgach birdaniga insonparvarlik esiga tushdi! Oh, qanday g‘aroyib tuyg‘u: Boshqalarning hayotini barbod qil, ammo navbat o‘zingga kelsa o‘zingni davo talab qilayotgan muhtojdek ko‘rsat! Keyin jahon hamjamiyatiga tayangan holda boshqalarga minnat qil!
Bu hol menga yana o‘sha ahmoq qo‘shnini eslatdi. Ammo u tushunmadi: bunday aqlsizlar ahmoqligi osmonga chiqqan bo‘lsa ham sharif, izzatli kishilar o‘z yuksak mavqeidan tushmaydi va nodonlarning ahmoqligini oxirigacha ko‘tarmaydi.
Shu bois dunyo Pokistonning faqrlik manzaralarini va noodatiy naz larini tomosha qilib turdi; qudratli qo‘shni esa shunday bir sahifa ochdiki, hech kimning qo‘lidan bir ish kelmadi.
