Ehsanullah
Qur’oni karimda Alloh taolo ibratli bir olimning qissasini bayon qiladi. U ilohiy oyatlar ilmiga ega edi, ammo haq yo‘ldan og‘ib ketdi va oxir-oqibat zalolat jariga qulab tushdi. Mufassirlar bu shaxsni Bal’am ibn Ba’ura deb biladilar; u Hazrat Muso alayhissalom zamonida yashagan va odamlar uning ilmiga umid bog‘lagan edi. Ammo Fir’avn unga mol-dunyo va mansab va’da qilgach, u aldanib, haqdan yuz o‘girdi. Hazrat Muso alayhissalom va mazlum Bani Isroil tomonida turish o‘rniga, Fir’avn safida turdi va o‘z ilmiga tayanib uning zulmini oqlashga harakat qildi.
Qur’oni karim bunday shaxs haqida shunday deydi:
«فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ»
(A’rof: 175)
ya’ni u Alloh oyatlaridan ajraldi, shayton esa uning ortidan ergashdi va u zalolatga ketganlardan bo‘ldi. Bu Qur’oniy qissa faqat tarixiy voqea emas, balki barcha zamonlar uchun ogohlantirishdir; ya’ni hatto bir din olimi ham hokimiyat va boylik fitnasiga tushsa, zulm vositasiga aylanishi mumkin.
Bugun Pokistondagi ayrim diniy shaxslar holatiga nazar tashlasak, shu Qur’oniy qissaga o‘xshash xavotirli manzarani ko‘ramiz. O‘zini din olimi deb ataydigan ayrim kishilar afsuski Bal’am Ba’ura yo‘liga o‘xshash yo‘lni tutganlar. Ular o‘z ilm va diniy mavqeini ko‘plab tahlilchilar fikricha tashqi kuchlarga bog‘liq bo‘lgan tizim xizmatiga bag‘ishlaganlar. Bu kishilar hukumatning bahsli siyosatlari va amaliyotlari qarshisida sukut saqlash bilan cheklanmay, ba’zan nutq va fatvolari orqali ularni to‘g‘ri boshqaruv sifatida oqlashga urinadilar. Holbuki, mamlakatning turli hududlarida Balujistondan tortib pushtun hududlarigacha odamlar zo‘ravonlik, zulm va adolatsizlikdan shikoyat qilmoqdalar.
Shuningdek, ko‘plab mintaqaviy tahlilchilarga ayonki, Pokiston tashqi siyosati ko‘p hollarda yirik global kuchlar strategiyalari bilan bog‘langan. Harbiy va razvedka hamkorliklari, ayrim bazalarda xorijiy kuchlarning mavjudligi va mintaqaviy xavfsizlikdagi roli kabi masalalar muntazam ravishda muhokama qilinadi. Bunday vaziyatda din ulamolaridan haqiqatni ochiq aytish va xalq huquqlarini himoya qilish kutiladi. Ammo afsuski, ayrim saroy ulamolari haqiqatni bayon qilish o‘rniga sukutni tanlaydi, hatto diniy bayonotlar bilan hukumat siyosatini qo‘llab-quvvatlaydi.
Asosiy muammo shundaki, bu qo‘llab-quvvatlash ko‘pincha minbar va masjid orqali ifodalanadi; aslida bu joylar haqiqat va adolat markazi bo‘lishi kerak. Agar bir olim odamlarga bunday hukumatga itoatni vojib deb singdirsa va har qanday norozilikni isyon sifatida talqin qilsa, u aslida o‘z ilmiy maqomini payg‘ambarlar merosi bo‘lgan haqiqat ovozini zolim hokimlar oldida sotgan bo‘ladi.
Qur’oni karim yana ogohlantiradi:
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّار
(Baqara: 174)
ya’ni Alloh nozil qilgan haqiqatni yashiradigan va uni arzon bahoga sotadiganlar aslida qorinlariga faqat olovni soladilar. Bu oyat haqiqatni yashirish va uni arzimas manfaat evaziga sotish eng katta xiyonatlardan biri ekanini ko‘rsatadi.
Saroy ulamolariga qarshi ravishda Qur’oni karim rabbaniy ulamolarni madh etadi; ular faqat Allohdan qo‘rqadilar va oyatlarni arzon narxga sotmaydilar. Islom tarixida bunday shaxslar ko‘p bo‘lgan. Masalan, Imom A’zam Abu Hanifa siyosiy bosimlarga qarshi turib, shu sabab qamoqqa tashlangan. Shuningdek, Imom Ahmad ibn Hanbal mihna voqeasida qattiq qiynoqlarga duchor bo‘lgan bo‘lsa-da, e’tiqodini o‘zgartirishdan bosh tortgan.
Zamonaviy davrda ham, jumladan Afg‘oniston va boshqa hududlarda, siyosiy bosim va tashqi ta’sirlarga qarshi turgan, diniy mustaqilligini saqlashga harakat qilgan ulamolar mavjud. Ko‘pchilik ularni mustaqil ulamolar namunasi deb biladi.
Bu ikki toifa o‘rtasidagi farq aniq: rabbaniy olim tog‘dek mustahkam turadi, haqiqatni aytadi; saroy olimi esa shamolga egilgan o‘t kabi manfaat tomon og‘adi. Rabbaniy olim haqiqatni himoya qiladi, saroy olimi esa ko‘proq shaxsiy manfaatini ko‘zlaydi.
Pokiston musulmon jamiyati bu farqni chuqur anglamog‘i lozim. Chunki saroy ulamolari din libosidan foydalanib, odamlar iymoniga katta zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun odamlar hushyor bo‘lishi va haqiqiy olim bilan zulm ta’siridagi olimni farqlay olishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, ulamolar zimmasidagi mas’uliyat juda og‘ir. Ular yoki rabbaniy olimlar safida bo‘ladilar, yoki Bal’am Ba’ura kabi tarixda xiyonat timsoli sifatida qoladilar. Bu ikki yo‘ldan birini tanlash ularning taqdirini belgilaydi ham insonlar nazarida, ham Alloh huzurida.
