Akbar Jamol
Bir haqiqat borki, siyosiy tarixning eng achchiq haqiqatlaridan biri shundan iboratki, hokimiyat saroylarida axloqiy jinoyatlar ko‘pincha strategik medallarga aylanadi. Qonun nuqtayi nazaridan eng og‘ir jazoga loyiq bo‘lgan harakat esa harbiy tizimning strategik shaxmatida mansab pog‘onalariga ko‘tarilish vositasiga aylanadi. 1970-yil sentabr oyida Iordaniyada yuz bergan va Qora sentabr nomi bilan mashhur bo‘lgan qonli ichki urush sahifalarini varaqlab, uni bugungi Pokistonning strategik holati bilan taqqoslaganimizda, yozilmagan, ammo hanuz davom etayotgan bir tamoyilga duch kelamiz. Bu tamoyilga ko‘ra, davlat suvereniteti va tuzumni saqlash nomi ostida ayrim shaxslarning qarorlari qonundan ustun qo‘yiladi.
Bu faqat ellik yil avval sodir bo‘lgan voqea emas, balki o‘ziga xos harbiy madaniyat haqidagi hikoyadir. Bu madaniyat bugungi kungacha ham o‘sha yo‘ldan davom etib kelmoqda. Ushbu voqeaning boshlanishi 1967-yildagi Arab–Isroil urushiga borib taqaladi. Mazkur urushda Misr, Suriya va Iordaniya qo‘shinlari Isroil qarshisida og‘ir mag‘lubiyatga uchradi. Bu mag‘lubiyat tasodifiy falokat emas edi, balki arab davlatlarining strategik zaifligi, razvedka sohasidagi sustkashlik, o‘zaro ishonchsizlik va harbiy tayyorgarlikning yetishmasligining tabiiy natijasi edi.
Ushbu urushdan so‘ng Quddus va G‘arbiy Sohil musulmonlar nazoratidan chiqdi. Millionlab falastinliklar o‘z yurtida boshpanasiz qolib, qochqinlar lagerlarida yashashga majbur bo‘ldilar. Arab davlatlarining ana shu tarixiy muvaffaqiyatsizligi falastinliklarda shunday tushunchani shakllantirdiki, agar ular o‘zlari qurol ko‘tarmasa, yerlari va milliy o‘zligini butunlay yo‘qotishlari mumkin edi. Ana shu umidsizlik bag‘ridan Falastin Ozodlik Tashkiloti (PLO) Yosir Arafat boshchiligida shakllandi va Iordaniyani Isroilga qarshi kurashdagi so‘nggi tayanch sifatida ishlata boshladi.
Vaqt o‘tishi bilan falastinliklarning Iordaniyadagi qurolli faoliyati davlat yonida yana bir davlat shakllanayotgandek tasavvurni yuzaga keltirdi. Ularning Iordaniya qonunlariga to‘liq bo‘ysunmasligi va faoliyati mamlakat milliy suverenitetiga tahdid solayotgani aytila boshlandi. 1970-yil sentabr oyi boshlarida Falastinni Ozod Qilish Xalq Fronti (PFLP) guruhlaridan biri bir nechta xalqaro yo‘lovchi samolyotlarini olib qochib, ularni Iordaniya sahrosiga qo‘ndirdi va keyinchalik portlatdi. Shundan so‘ng Qirol Husaynning sabri tugadi.
U bu voqeani o‘z saltanati va davlat suverenitetiga qarshi bevosita tahdid deb baholadi hamda falastinliklarga qarshi keng ko‘lamli va shiddatli harbiy amaliyotni boshlashni buyurdi. Keyinchalik tarixda bu amaliyot Qora sentabr nomi bilan mashhur bo‘ldi. Aynan shu qonli davrda o‘sha paytda Pokiston armiyasida general-mayor bo‘lgan, keyinchalik esa mamlakat prezidenti lavozimiga ko‘tarilgan Muhammad Ziyo ul-Haq ushbu voqealarning markazida paydo bo‘ldi.
U 1967-yildan boshlab Pokistonning rasmiy harbiy missiyasi doirasida Iordaniya armiyasini tayyorlash uchun ushbu mamlakatga yuborilgan edi. Mazkur missiyaning maqsadi 1967-yilgi mag‘lubiyatdan so‘ng Iordaniya armiyasini qayta tiklash va partizan urushi bo‘yicha tayyorgarlik berishdan iborat edi. Ammo Iordaniya armiyasi bilan falastinlik qochqinlar o‘rtasida fuqarolar urushi boshlangach, aytilishicha, Ziyo ul-Haq o‘zining rasmiy vakolatlari doirasidan chiqib, Iordaniya qo‘shinlarining strategik va operativ boshqaruvida bevosita ishtirok etgan.
Uning nazorati ostida Falastin lagerlariga qarshi og‘ir bombardimonlar va keng ko‘lamli harbiy amaliyotlar o‘tkazildi. Yosir Arafatning da’vosiga ko‘ra, bu amaliyotlarda 10 mingdan 25 ming nafargacha falastinlik halok bo‘lgan. Operatsiya yakunlangach, Ziyo ul-Haq Pokistonga qaytdi. O‘sha paytdagi Pokiston armiyasi qo‘mondoni general Gul Hasan uning hukumat ruxsatisiz boshqa bir mamlakatning ichki urushida qatnashganini sabab qilib, unga nisbatan harbiy sud (Court Martial) o‘tkazishni taklif qildi.
Ammo bu yerda tarix boshqa yo‘ldan bordi. Qonunga ko‘ra jazolanishi kerak bo‘lgan shaxs Iordaniya qiroli tavsiyasi va Pokiston harbiy muassasasining strategik manfaatlari tufayli armiya uchun qimmatli shaxsga aylandi. Uning sud ishi yopildi va aynan shu strategik jinoyat uning tez sur’atda lavozim jihatdan ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Hatto 1976-yilda Pokistonning o‘sha paytdagi bosh vaziri Zulfiqor Ali Bhutto yetti nafar katta generalni chetlatib, Ziyo ul-Haqni armiya qo‘mondoni etib tayinladi. Bu qaror keyinchalik Bhuttoning eng katta siyosiy xatosi sifatida baholandi.
Ziyo ul-Haqga nisbatan sud jarayonining to‘xtatilishi keyinchalik Pokiston armiyasida barqaror tashkiliy madaniyatga aylangan yozilmagan tamoyilning ilk poydevori bo‘ldi.
Ushbu madaniyatga ko‘ra, yuqori martabali ofitser armiya qo‘mondonligi doirasida qolayotgan ekan, uning strategik xatolari, muvaffaqiyatsizliklari yoki siyosiy qarama-qarshiliklari ochiq ravishda ko‘rib chiqilmaydi, balki ularning barchasi davr zarurati nomi bilan yopiladi. Bu madaniyat va strategik ziddiyatning zamonaviy misollaridan biri iste’fodagi general Fayz Hamidning xavfsizlik siyosati bilan amaldagi armiya qo‘mondoni general Osim Munirning siyosati o‘rtasidagi tafovutdir.
Fayz Hamid razvedka xizmati rahbari va Peshovar korpusi qo‘mondoni bo‘lib ishlagan davrida o‘sha paytdagi Kobul hukumati bilan hamkorlikda Tehrik-e Tolibon Pokiston (TTP) bilan muzokara va yarashuv siyosatini olib borgan. Natijada ayrim mahbuslar ozod qilindi va qurolli shaxslarning bir qismi qayta joylashtirildi. Ammo armiya rahbariyati Osim Munir davrida almashgach, aynan shu siyosat mamlakatda xavfsizlikning yomonlashuvi va terrorizm kengayishining omillaridan biri sifatida baholandi.
Ba’zi tahlilchilar fikricha, Osim Munir davridagi muzokara o‘rniga harbiy qarama-qarshilik siyosati armiyaning an’anaviy urush iqtisodiyotini saqlab qolish nuqtayi nazaridan tushuntirilishi mumkin. Ularning fikricha, Fayz Hamid va Imron Xon siyosatining davom etishi ushbu tuzilishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin edi.
Shu tahlilga ko‘ra, harbiy muassasa muzokaralar o‘rniga nol toqat va harbiy to‘qnashuv siyosatini tanladi. Biroq strategik o‘zgarishlar va qarama-qarshiliklarga qaramay, armiya rahbariyati hech qachon jamoatchilik oldida o‘zini javobgar deb hisoblamadi.
Shu doirada Fayz Hamidga nisbatan armiya qonunlari asosida intizomiy choralar ko‘rilganida, bu choralar uning TTP bilan muzokaralari sababli emas, balki Top City xususiy uy-joy loyihasi bilan bog‘liq vakolatni suiiste’mol qilish va iste’fodan keyingi siyosiy faoliyatda ishtirok etish ayblovlari asosida amalga oshirildi. Bu amaliy ziddiyat shuni ko‘rsatadiki, Pokiston armiyasida javobgarlik faqat ofitser armiyaning ichki tartibini, asosiy manfaatlarini yoki rahbariyat belgilagan yo‘nalishni buzgan taqdirdagina boshlanadi.
Ammo harbiy ofitser armiyaning siyosiy ta’siri, urush iqtisodiyoti, parlament ustidan nazorat va davlatning strategik manfaatlari doirasidan chiqmagunicha, hatto uning eng katta xatolari ham ko‘pincha manfaat niqobi ostida yashirin qoladi. Hatto bugungi kunda ham ayrim harakatlar amaliy yoki hatto huquqiy daxlsizlikka ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan sharoit yuzaga kelgan. Shu sababli, 1970-yildagi «Qora sentabr» voqealaridan tortib bugungi Pokistonning strategik qarorlarigacha tarix shuni ko‘rsatadiki, davlatlar va hukmron institutlar jamoatchilik oldida hisobdorlik va shaffoflik o‘rniga institutsional daxlsizlikni asosiy tamoyilga aylantirsa, haq bilan nohaqlik o‘rtasidagi chegara asta-sekin xiralashib boradi.
Oddiy fuqaro yoki falastinlik qochqin nazarida yashash, huquq va omon qolish uchun kurash hisoblangan narsa, harbiy muassasaning rasmiy talqinida davlatga qarshi isyon yoki ichki fitna deb ataladi va kuch ishlatish orqali bostiriladi. Zarur bo‘lsa, hukumatga yaqin diniy ulamolar ham jalb qilinadi hamda «xavorijlar» kabi fatvolar va shunga o‘xshash diniy atamalardan foydalaniladi.
Ehtimol, o‘sha paytda bunday fikr Ziyo ul-Haqning xayoliga kelmagandir. Aks holda, falastinliklar nafaqat Iordaniya davlatiga qarshi isyonchilar, balki «xavorijlar» deb ham e’lon qilinishi mumkin edi.
Ehtimol, bu hokimiyat o‘yini qisqa muddatda davlatlar va hukmron tuzilmalarni saqlab qolar. Ammo tarix hukmi oldida doimo bir savol ochiq qoladi: strategik g‘alabalar yana qachongacha oddiy insonlarning qoni, boshpanasizligi va azob-uqubatlari evaziga qo‘lga kiritiladi?
