Haris Ubayda
Sulton Muhammad Fotihning ma’muriy tashkiloti
Sulton Muhammad Fotih o‘z imperiyasini rivojlantirish uchun amaliy qadamlarga qo‘ydi va ichki ma’muriy ishlarni tartibga solish maqsadida qonunlar joriy etdi. Bu qonunlar Islom shariati asosida tuzilgan bo‘lib, ularning ustidan nazorat qilish uchun ulamolardan bir guruh tayinlangan edi. Ular vaqti-vaqti bilan Qur’on va Sunnat doirasida yangi qonunlarni joriy etish bo‘yicha takliflar berar, agar biror narsa Islom shariatiga zid bo‘lsa, uni isloh qilish huquqiga ega edilar.
Qur’on va Sunnat davlatning asosiy konstitutsiyasi edi. Ushbu qonun uch fasldan iborat bo‘lib, ayrim bandlar davlat xizmatchilari, fuqarolik odatlari, rasmiy davlat uchrashuvlari va podsho bilan uchrashuvlarga taalluqli edi. Shuningdek, unda jinoyat va jazolar bo‘yicha yo‘riqnomalar belgilangan edi. Qonunda butun mamlakat bo‘ylab Islom hukmlariga amal qilish, Qur’on va Sunnatga ustunlik berish aniq ta’kidlangan. Qabila, mintaqa yoki til muhim sanalmay, ularga alohida e’tibor berilmas edi.
Sulton Muhammad Fotih, shuningdek, mamlakatda yashovchi g‘ayrimusulmonlarning o‘zaro va musulmonlar bilan bo‘lgan munosabatlarini tartibga soluvchi qonunlar ham joriy qildi. Bu qonunlarda g‘ayrimusulmon davlatlar bilan aloqalarni qanday saqlash kerakligi ham ko‘rsatib o‘tilgan; Usmoniylar hukmronligi ostiga kirgan har bir mamlakatning barcha masalalari davlat zimmasiga yuklangan edi. Sulton Muhammad Fotih fuqarolari bilan adolat bilan muomala qilgan, insofdan chekinmagan. Zulm va sitamni yo‘q qilishga intilgan, Islom hududlarini tatbiq etgan, butun imperiya bo‘ylab xavfsizlikni ta’minlagan.
Sulton Muhammad Fotih avvalgi sultonlar davridan qolgan, ba’zi hududlarda amalda bo‘lgan tizimni saqlab qoldi, ammo imperiya ehtiyojlarini hisobga olib, kerakli o‘zgarishlar kiritdi. Mamlakat yirik viloyatlarga bo‘lingan edi va har bir hududga (beylerbeyi) tayinlanar edi. Kichikroq hududlarda esa (amir al-liwa’) (yuqori martabali bayroqdor) deb atalgan sanjakbey) hokimlik qilardi. Bu ikki hokim bir vaqtning o‘zida shaharning harbiy ishlariga ham mas’ul edilar.
Sulton Muhammad Fotih dastlab ayrim salibchi amirliklariga ichki darajadagi ozgina muxtoriyat bergan edi; bu hududlarga mahalliy amirlar boshchilik qilgan, biroq ularni Usmoniylar davlati tayinlagan va sulton farmonlariga bo‘ysunishga majbur bo‘lganlar. Sulton Muhammad Fotih bu amirliklarni zaiflashtirgan, agar ular isyon yoki itoatsizlik qilsa, ularni jazolagan.
Sulton Muhammad Fotih jihod e’lon qilganida barcha amirlarni chaqirar edi. U har bir hokim davlat chaqirig‘iga javob berishi va jangchilari bilan urushda ishtirok etishi shartligini ta’kidlar edi, chunki ular aslida shu maqsad uchun tayyorlangan edilar. Amirlar bilan oldindan urush vaqtida qanday miqdorda harbiy yordam berishlari to‘g‘risida kelishuvlar tuzilgan edi. Har besh (aqcha) yerga bir jangchi yordam ko‘rsatish majburiy edi. Kimga ellik ming aqcha yer ajratilgan bo‘lsa, urush vaqtida markaziy davlatga yuz nafar otliq yuborishi shart edi. Viloyat lashkarlarida ham otliq, ham piyoda askarlar bo‘lib, ularga pashsholar va generallar qo‘mondonlik qilgan.
Sulton Muhammad Fotih adolat va insofdan chekinmagan barcha mansabdorlarni isloh qilish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlarni boshladi. U butun tizim uchun yagona martaba tartibini joriy etdi, ularga ma’lum vakolatlar belgiladi, shunda turli xizmatlar uchun munosib kadrlar tanlansin. Mansabdorlarning o‘rinbosarlari va boshqa xizmatchilar uchun ham maxsus vakolatlar belgiladi. Soliq tizimi tartibga solindi, fuqarolik bo‘yicha qat’iy qonunlar joriy etildi, sultonlar esa behuda xarajatlar va isrofgarchilikdan cheklab qo‘yildi.
Natijada mamlakat katta iqtisodiy isroflardan himoyalandi. Sulton qurilish va obodonchilik ishlariga alohida e’tibor qildi. U siyosiy va harbiy sohalarda qudratni mustahkamlashda hech qanday sustkashlikka yo‘l qo‘ymagan.
