Akbar Jamol
Xalqaro munosabatlar va razvedka faoliyati tarixi shuni isbotladiki, biror davlatni o‘z ta’siri ostiga olish uchun har doim ham tashqi harbiy bosqin yoki maxfiy josuslar guruhlarini yuborish shart emas. Zamonaviy geosiyosiy dunyoda eng muvaffaqiyatli infiltratsiya (yashirin kirib borish) usuli shundan iboratki, nishondagi davlatning o‘zi chet el ta’siri uchun eshiklarini ochadi hamda o‘zining strategik boyliklari, siyosatni belgilovchi institutlari va hatto eng yuqori ijroiya lavozimlarini xorijiy kuchlar vakillariga topshiradi.
Bunday yashirin kirib borish partizan urushlari orqali emas, balki iqtisodiy qaramlik, konstitutsiyaning buzilishi va hayoti hamda kelajagi o‘z vatani bilan chuqur bog‘lanmagan imtiyozli tabaqa bilan ittifoq tuzish orqali shakllanadi. Agar bunday ta’sirning yo‘llari va maqsadlari chuqur tahlil qilinsa, iqtisod va siyosatdan iborat murakkab hamda xavfli o‘yin namoyon bo‘ladi.
Xorijiy razvedka tashkilotlari uchun mamlakatning iqtisodiy qaramligi infiltratsiya jarayoni tabiiy ravishda boshlanadigan eng keng yo‘ldir. Boshqacha aytganda, tizim ichiga kirib borishning eng katta, eng qonuniy va eng samarali vositasi moliyaviy yordamlar hamda rivojlantirish dasturlaridir. Davlat boshqaruvidagi zaiflik va iqtisodiy tartibsizlik oqibatida bir mamlakat doimiy ravishda xorijiy kreditlar va moliyaviy yordamga tayanadigan bo‘lsa, xorijiy davlatlar hamda Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) va Jahon banki kabi xalqaro moliyaviy institutlar uchun ta’sir o‘tkazish alohida sa’y-harakatni talab qilmaydi.
Ushbu kreditlar va moliyaviy qutqaruv paketlari bilan birga mamlakatga qat’iy shartlar, xorijiy maslahatchilar va iqtisodiy ekspertlar ham kirib keladi. Ular uzoq muddat davomida mamlakat moliyaviy tizimining eng muhim tomirlariga ta’sir ko‘rsatadi. Bunday iqtisodiy masofadan boshqaruv natijasida davlat asta-sekin mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini yo‘qota boshlaydi. Byudjet taqchilligini qoplash usuli, soliqlar miqdori, elektr va gaz narxlari, hatto Markaziy bank rahbarini tayinlash ham tashqi ko‘rsatmalar ta’sirida belgilanadi.
Bunday vaziyatda respublika parlamenti faqat qarorlarni tasdiqlovchi organga aylanadi, mamlakatning moliyaviy miyasi (Financial Brain) esa amalda xorijiy boshqaruvchilar ta’siri ostida qoladi. Aynan mana shu iqtisodiy qaramlik tashqi infiltratsiyani barqaror va muntazam tizimga aylantiradigan eng asosiy zaiflik hisoblanadi.
Bunday infiltratsiyaning ikkinchi muhim yo‘li harbiy hukumatlar yuzaga keltiradigan bo‘shliqdir. Bunday sharoitda davlatning barcha vakolatlari bitta shaxs yoki tor doiradagi guruh qo‘lida jamlanadi.
Shu o‘rinda savol tug‘iladi: iqtisodiy qaramlik va tashqi bosim mamlakat ichida qanday qilib qonuniylik va qo‘llab-quvvatlashga ega bo‘ladi?
Aynan shu nuqtada siyosat va armiya o‘rtasidagi ittifoq boshlanadi. Bu ittifoqni harbiy hukumatning xavfsizlik bo‘shlig‘i deb atash mumkin. Odatda dunyoda xorijiy josuslarning harbiy tuzilmalarga kirib borishi qiyin, degan tasavvur mavjud. Ammo tarix buning mutlaqo aksini ko‘rsatadi.
Faol ishlaydigan siyosiy tizimda xorijiy kuchlarning ta’sir o‘tkazishi ancha mushkul, chunki ular parlament, muxolifat, mustaqil sud hokimiyati, erkin ommaviy axborot vositalari va ongli xalq kabi ko‘plab institutlarga duch keladi. Ammo harbiy boshqaruv natijasida barcha qaror qabul qilish vakolatlari bitta shaxs yoki tor doiradagi guruh qo‘liga jamlansa, aynan o‘sha hukmdorga ta’sir o‘tkazish butun davlat tizimini nazorat qilishning eng qisqa va eng oson yo‘liga aylanadi.
Harbiy hukmdor xalq ovozidan kelib chiqqan qonuniy legitimlikka ega bo‘lmagani sababli, o‘z hokimiyatini saqlab qolish uchun tashqi qo‘llab-quvvatlash, siyosiy legitimlik va moliyaviy yordamga muhtoj bo‘ladi. Bunday sharoitda hatto milliy mustaqillikka oid taqdirni belgilovchi qarorlar ham tashqi bosim ostida qabul qilinishi mumkin. Pokiston tarixida general Parvez Musharrafning 11-sentyabr (9/11) voqealaridan keyingi siyosati bunga yaqqol misol hisoblanadi.
Vashington bosimidan so‘ng, parlamentda keng muhokama o‘tkazilmasdan va konstitutsiyaviy asosga tayanilmasdan, Pokiston AQShning Afg‘onistonga qarshi harbiy amaliyotlari bilan hamkorlik qildi hamda o‘zining havo hududi, logistika imkoniyatlari va razvedka tarmoqlarini Afg‘oniston Islom Amirligiga qarshi urush olib borish uchun to‘liq AQSh ixtiyoriga topshirdi. Aynan shu qaror Pokistonda yigirma yil davom etgan qonli ichki mojaroga zamin yaratdi. Buning evaziga esa general Musharraf xalqaro maydonda Frontline Ally (Oldingi safdagi ittifoqchi) maqomini oldi va o‘z hokimiyatini saqlab qolish kafolatiga ega bo‘ldi.
Shu sababli, harbiy tuzilma o‘zining asosiy vazifalarini bajarish o‘rniga siyosatga aralashish, sudyalarga bosim o‘tkazish va ommaviy axborot vositalarini nazorat qilish bilan shug‘ullansa, u o‘zining asosiy razvedka vazifalaridan chetda qoladi. Natijada xorijiy tarmoqlarning mamlakat axborot infratuzilmasi, telekommunikatsiya tizimlari va iqtisodiy yo‘laklariga kirib borishi uchun yanada qulay sharoit yuzaga keladi. Shu nuqtai nazardan, Pokistonning harbiy elitasi doimo Pokiston Lourenslari va komprador elita rolini o‘ynab, tashqi ta’sirning kirib kelishiga yo‘l ochib bergan.
Razvedka va davlat boshqaruvi sohasida mashhur bir qoida mavjud: Muassasalarni insonlar boshqaradi. Shuning uchun agar tizimni o‘zgartirmoqchi bo‘lsang, avvalo insonlarni nishonga ol. Tashqi ta’sirning eng xavfli jihati ham shundaki, xorijiy kuchlar texnokratlar va shunday shaxslarni davlatning yuqori lavozimlariga olib keladilarki, ular amalda o‘z xalqining emas, balki begona manfaatlarning vakiliga aylanadi. Xalqaro siyosat adabiyotida bunday shaxslar Komprador elita (Comprador Elite) deb ataladi.
Pokiston siyosiy tarixida general Musharraf davrida bosh vazir lavozimiga tayinlangan Shavkat Aziz aynan shu modelning yorqin namunasi hisoblanadi. U avval Citibankning yuqori lavozimli menejerlaridan biri bo‘lgan va umrining katta qismini AQSh hamda boshqa xorijiy davlatlarda o‘tkazgan edi. Keyinchalik u kutilmaganda Pokistonga olib kelindi, unga shaxsiy hujjatlar va saylov okrugi tashkil etildi, avval moliya vaziri, so‘ng esa mamlakat bosh vaziri etib tayinlandi.
Geosiyosiy atamalar bilan aytganda, bunday shaxslarni Pokiston Lourenslari deb atash mumkin. Ular tashqi ko‘rinishda o‘z mamlakatining libosini kiygan va rasmiy mansab egasi bo‘lsalar-da, ularning fikriy, moliyaviy va oilaviy aloqalari xorijiy qudrat markazlari bilan chambarchas bog‘langan bo‘ladi.
Shavkat Aziz hukumat davrida mamlakatning milliy aktivlari xususiylashtirish nomi ostida sotildi, Pokiston iqtisodiyoti esa kreditlarga tayangan qisqa muddatli iste’mol iqtisodiyotiga bog‘lanib qoldi. General Musharraf hokimiyati zaiflashib, Shavkat Azizning siyosiy faoliyati yakunlangach, u chamadonini yig‘ib yana xorijga ketdi. Bugungi kunda uning na Pokiston muammolari bilan aloqasi bor, na mamlakat kelajagi haqida tashvishi mavjud.
Bu tashqi ta’sirning eng yomon ko‘rinishidir. Begona boshqaruvchilar keladi, o‘z vazifasini bajaradi va ortga qaytadi. Ammo ularning qarorlari oqibatidagi og‘ir yukni xalqlar avlodlar davomida ko‘tarishga majbur bo‘ladi.
Shu bois, xorijiy razvedka ta’siri haqidagi ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, begona kuchlarning kirib borishi doimo tizimning ichki zaifliklari va bo‘shliqlaridan boshlanadi. Agar bir mamlakatning harbiy tuzilmasi xalqni siyosiy jarayonlardan chetlashtirib, harbiy boshqaruvni qo‘llab-quvvatlasa, u amalda xorijiy kuchlarning ta’siri uchun qulay sharoit yaratib beradi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) va AQSh Pokistonga ta’sir o‘tkazish uchun yashirin partizan tarmoqlariga muhtoj emas. Chunki Pokistondagi qaram elita hamda harbiy hukumatning hokimiyatni saqlab qolishga bo‘lgan ehtiyoji bu ta’sir uchun zarur sharoitni o‘zi yaratadi.
Shunday ekan, qaror qabul qilish vakolati xalqning haqiqiy vakillari qo‘liga o‘tmaguncha va texnokrat nomi ostida Pokiston Lourenslari kabi shaxslar qiyofasida xorijiy manfaatlarni ifoda etuvchi kishilar davlatning eng yuqori lavozimlaridan chetlatilmaguncha, mamlakat mustaqilligi qog‘ozdagi orzudan boshqa narsa bo‘lib qolmaydi. Davlat boshqaruvi jilovi esa hanuz mamlakat chegaralaridan tashqarida, boshqalarning qo‘lida qolaveradi.
