Ehson
Xavorijlarning to‘rtta asosiy xususiyati ular IShIDda eng yuqori darajada namoyon bo‘lgan:
Xavorijlarning adashgan oqimi bilan takfirchi IShID guruhi o‘rtasidagi fikriy va amaliy bog‘liqlikning chuqurligini tushunish uchun xavorijlarni boshqa islomiy guruhlardan ajratib turuvchi asosiy xususiyatlarga e’tibor berish zarur. Garchi bu xususiyatlar dastlabki xavorijlarda cheklangan shaklda mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, IShIDda ular misli ko‘rilmagan darajada kengayib, dahshatli ko‘rinishda qayta namoyon bo‘lgan.
Ahmad Abdurahmon Mustafo IShID: zindondan xalifalikkacha» (Ad-Davla al-Islomiya min az-zinzonati ila al-xilafa) kitobida va doktor Hani Nasira Qon yo‘lagi (Sirdob ad-dam) asarida ilk xavorijlar bilan zamonaviy IShID o‘rtasidagi fikriy va amaliy o‘xshashlikka e’tibor qaratganlar.
Bu xususiyatlar to‘rtta asosiy tamoyilni o‘z ichiga oladi. Ularning har biri alohida holda ham bir oqimning adashishiga sabab bo‘lishi mumkin, ammo barchasining birlashishi xavfli va shafqatsiz harakatni yuzaga keltiradi.
Birinchi va eng muhim xususiyat keng ko‘lamli takfir edi.
Xavorijlar islom tarixida boshqa musulmonlarni takfir qilishga kirishgan birinchi guruh bo‘lgan. Ularning nazarida katta gunoh qilgan har bir musulmon kofir hisoblangan va uning qonini to‘kish halol deb qaralgan. Ularning takfir doirasi shu darajada kengaydiki, hatto Rasululloh ﷺning eng buyuk sahobalari ham bundan omon qolmagan.
Alloma Ibn Taymiya Majmu al-Fatovo asarida xavorijlar hatto ularning bid’atli qarashlariga qarshi chiqqan kishilarni ham kofir deb hisoblaganlari va ularning jonlari hamda mollarini halol sanaganlarini zikr qiladi.
Xuddi shu takfiriy yondashuv IShID mafkurasining markaziy qismidir. IShID o‘z nashrlari va bayonotlarida bir necha bor o‘zlari e’lon qilgan soxta xalifalikka bay’at qilmagan yoki katta gunoh qilgan kishini murtad va kofir deb hisoblagan hamda uning qonini to‘kish joizligini da’vo qilgan.
IShID bilan xavorijlar o‘rtasidagi farq faqat takfir ko‘lamidadir. Xavorijlar asosan o‘zlariga yaqin bo‘lgan muxoliflarini takfir qilgan bo‘lsa, IShID dunyodagi qariyb bir yarim milliard musulmonni murtad deb hisoblab, ularga qarshi zo‘ravonlikni oqlagan.
Ikkinchi xususiyat dinni tushunishda zaiflik, zohirparastlik va yuzakilik edi.
Xavorijlar Qur’on va Sunnatni tushunishda faqat so‘zlarning tashqi ma’nosiga yopishib olganlar va diniy tushunchalarning chuqur haqiqatlaridan bebahra bo‘lganlar. Ular kofirlar haqida nozil bo‘lgan oyatlarni mo‘minlarga tatbiq qilib, noto‘g‘ri ta’vil sababli ularni kofir va murtad deb hisoblaganlar.
Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi:
وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ
(Moida surasi, 44-oyat)
Rasululloh ﷺ sahih Buxoriy va sahih Muslimda rivoyat qilingan hadisda bu xususiyatga ishora qilib shunday deganlar:
Qur’onni o‘qiydilar, ammo u ularning tomog‘idan nariga o‘tmaydi.
Bu diniy yuzakilik IShIDda yanada kuchliroq namoyon bo‘lgan.
IShID jihod, xalifalik, hijrat va takfir kabi ulug‘ tushunchalarni eng sodda va zo‘ravon shaklda talqin qiladi hamda asrlar davomida musulmonlar orasida shakllangan ilmiy ijtihod, tartibli fiqhiy meros va chuqur diniy tafakkurdan yuz o‘giradi.
Uchinchi xususiyat musulmonlarni o‘ldirish va mushriklarni tark etish edi.
Bu hayratlanarli va ayni paytda ogohlantiruvchi xususiyat nabaviy hadislarda ochiq bayon qilingan.
Rasululloh ﷺ shunday deganlar:
Xavorijlar musulmonlarni o‘ldiradilar va butparastlarni tark qiladilar.
Shuningdek, Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhumo shunday deganlar:
Ular kofirlar haqida nozil bo‘lgan oyatlarni mo‘minlarga tatbiq qildilar.
Xavorijlar Islomning asosiy dushmanlariga qarshi kurashish o‘rniga takfir va qatl qilichini musulmonlarga qarshi ishlatganlar.
Bu xususiyat IShIDda ham aniq ko‘rinadi. IShIDning qonli hujumlari asosan musulmonlarga qarshi qaratilgan. Ular shialarni kofir deb hisoblab katta qirg‘inlar qilgan, so‘fiylarni mushrik deb atab o‘ldirgan va o‘zlariga qarshi chiqqan ahli sunnat vakillarini murtad deb hisoblab, qatl qilgan.
To‘rtinchi xususiyat musulmon hukmdorlarga qarshi qo‘zg‘olon qilish, ular adolatli yoki zolim bo‘lishidan qat’i nazar.
Xavorijlar Rasululloh ﷺdan keyingi ummatning eng adolatli rahbarlari bo‘lgan roshid xalifalarga qarshi ham qo‘zg‘olon ko‘targan va ularni takfir qilganlar.
IShID ham barcha musulmon davlatlari rahbarlarini kofir deb hisoblab, ularning qonini halol qilishni da’vo qilgan. Abu Bakr al-Bag‘dodiy Mosuldagi Nuriy masjidida qilgan mashhur nutqida barcha islom mamlakatlari rahbarlarini o‘zlari e’lon qilgan xalifalikka bay’at qilishga chaqirgan va aks holda ularni kofir deb hisoblashlarini bildirgan.
Bu to‘rtta xususiyat birgalikda ko‘rib chiqilganda, xavorijlarning va bugungi kundagi ularning vorisi deb ko‘rilayotgan IShIDning buzuq mohiyatini ochib beradi.
Ularning o‘rtasidagi asosiy farq faqat vositalar va usullardadir, asosiy g‘oya va mafkurada emas. Xavorijlar qilich va xitob bilan kurashgan bo‘lsa, IShID zamonaviy avtomatik qurollar, minomyotlar, sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari va internetdan foydalangan.
Haqiqatda IShID qadimgi xavorijlarning adashgan g‘oyalarini zamonaviy davrning eng vahshiy va qonli usullari bilan davom ettirgan harakatdir.
