Akbar Jamol
Bir muncha vaqtdan beri quyidagi mazmunda savol muttasil o‘rtaga tashlanmoqda: Islomiy Amirlik qotilga qasos hukmini ijro etadi, aroqxo‘r va g‘ayri muhsan zinokorga ham hadd urish jazosini qo‘llaydi. Ammo hozirgacha biror o‘g‘rining qo‘li kesilgani haqida xabar eshitilmadi va muhsan, ya’ni turmush qurgan zinokorning rajm qilingani haqida ham hech qanday ma’lumot ko‘rilmadi. Xo‘sh, buning sababi nima?
Bu yerda bir narsaga e’tibor berish kerak: aslida bu savol shariat tizimiga faqat jazolarni ijro etish nuqtayi nazaridan qarash natijasida yuzaga kelgan fikriy chalkashlikning aks-sadosidir. Haqiqat shuki, Islom shariatidagi jazo tizimi faqat jazolarni amalga oshirish degani emas. Balki u adolat va insofni qaror toptirish, insonning joni, mol-mulki va obro‘sini himoya qilish hamda jamiyatni isloh etishga qaratilgan adolatli va hikmatli tizimdir.
Ba’zi tanqidchilar yoki masalaga yuzaki qaraydigan kishilar shunday savol beradilar: Agar Islomiy hukumat hokimiyatda bo‘lsa, unda nega o‘g‘rilik jinoyati uchun qo‘l kesish yoki muhsan zinokorni rajm qilish holatlari keng ko‘lamda ko‘rinmaydi? Aslida esa bunday e’tiroz shariatning mohiyati, Islomdagi ta’zir siyosatining hikmati hamda hududlarni ijro etishning aniq va qat’iy shartlaridan bexabarlik natijasidir.
Shariatni to‘g‘ri va chuqur anglash uchun bir haqiqatni tushunish zarur: Islom jinoyat izlash va jazo berish uchun sharoit yaratishni maqsad qilmaydi. Aksincha, imkon qadar hudud jazolarining ijro etilishining oldini oladi. Islom fiqhida asosiy va ittifoq qilingan qoidalardan biri shuki, jinoyatning qat’iy isbotlanishida hatto eng kichik e’tiborga molik shubha paydo bo‘lsa ham, hadd jazosi soqit bo‘ladi.
Hazrati Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu va boshqa bir qancha sahobalardan mashhur Nabaviy ko‘rsatma rivoyat qilingan: Qo‘lingizdan kelganicha musulmonlardan hududlarni daf qiling. Agar ayblanuvchi uchun qutulish yo‘lini topsangiz, uni qo‘yib yuboring. Chunki imomning afv etishda xato qilishi jazolashda xato qilishidan yaxshiroqdir.
Ushbu sharif hadisning arabcha matni quyidagicha:
ادْرَءُوا الْحُدُودَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَخْرَجٌ فَخَلُّوا سَبِيلَهُ، فَإِنَّ الإِمَامَ أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعَفْوِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعُقُوبَةِ.
(Sunan at-Termiziy, Hududlar kitobi, Hududlarni daf etish haqida kelgan bob, 1424-hadis)
Imom yoki qozining afv etishda xato qilishi jazolashda xato qilishidan yaxshiroqdir, degan ushbu Nabaviy yo‘l-yo‘riq Islomiy sud-huquq fiqhining oltin va noyob tamoyillaridan biridir. Bu tamoyil hatto zamonaviy adliya tizimlari uchun ham tahsinga va chuqur mulohazaga loyiqdir.
Ushbu tamoyilning sodda va mantiqiy mazmuni shuki, agar aslida jinoyatchi bo‘lgan shaxs ozod qilinsa, bu, shubhasiz, sud xatosi yoki ma’lum darajadagi yengillik hisoblanadi. Ammo uning zarari faqat o‘sha shaxs doirasida qoladi. Aksincha, aslida begunoh bo‘lgan kishi jazolansa, bu katta zulm va o‘rnini qoplab bo‘lmaydigan zarar bo‘lib, butun adliya tizimining obro‘si va davlatning qonuniyligini shubha ostiga qo‘yadi. Bir jinoyatchining jazodan qutulib qolishi jamiyat uchun begunoh insonning qamalishi yoki uning nohaq qoni to‘kilishi kabi xavfli emas.
Shu sababli jazolashdagi xato xavfliroqdir. Chunki ayrim hudud jazolari, masalan, o‘g‘rining qo‘lini kesish yoki qotilni qasos doirasida o‘ldirish kabi jazolar qaytarib bo‘lmaydigan jazolardir. Agar begunoh insonning qo‘li kesilsa, u rajm qilinsa yoki qasos sifatida o‘ldirilsa va keyinchalik sud qarori noto‘g‘ri bo‘lgani ma’lum bo‘lsa, sud hech qachon kesilgan qo‘lni unga qaytarib bera olmaydi va yo‘qotilgan hayotni ham qayta tiklay olmaydi.
Shu sababli shariat qozini shubha mavjud bo‘lgan taqdirda doimo ayblanuvchi tomonini hisobga olishga, begunohlik tamoyili va shubhaning foydasini uning foydasiga qo‘llashga majbur qilgan. Bu buyuk tamoyil Islomiy adolatni namoyon etadi: Islomiy davlat odamlarni jazolashga tashna emas, balki uning asosiy maqsadi insonning joni, mol-mulki va obro‘sini himoya qilishdir. Agar sud to‘liq ishonchga ega bo‘lmasdan, faqat hissiyotlar, jamoatchilik bosimi yoki boshqa omillar ta’sirida qaror chiqarsa, u endi Foruqiy adolat namunasi bo‘lmaydi, balki zulm vositasiga aylanadi. Shu bois shariat afv etishda xato qilishni jazolashda xato qilishdan yaxshiroq deb biladi, toki biror begunoh inson adolat tizimining qurboniga aylanmasin.
Shuningdek, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning muborak yo‘llari ham bu haqiqatni ochiq-oydin ko‘rsatadiki, Islom ayblanuvchiga o‘z iqroridan qaytish va tavba yo‘lini tanlash imkonini beradi, jazoni shoshilinch ravishda ijro etishga emas. Payg‘ambarlik davrida Hazrati Moiz ibn Molik Aslamiy roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga kelib, zino qilganini to‘rt marta o‘z ixtiyori bilan iqror qilganida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam har safar muborak yuzlarini boshqa tomonga burdilar va hatto undan: Sen majnunmisan? Balki faqat o‘pgan yoki quchoqlagan bo‘lishing mumkin? deb so‘radilar.
Bu voqeaning barchasi shariatning rahm-shafqat va hikmatga asoslangan mohiyatini ifodalaydi. Unga ko‘ra, jinoyat quyoshdek ravshan va har qanday shubha-gumondan xoli tarzda isbotlanmaguncha hadd ijro etilmaydi. Shu sababli oddiy odamlar o‘g‘rilik haddini sodda hukm deb o‘ylashlari mumkin, ammo Islom fiqhi uni ijro etish uchun shu qadar aniq va qat’iy shartlarni belgilaganki, barcha shartlarning bir vaqtning o‘zida to‘liq mavjud bo‘lishi odatiy holatlarda juda kam, hatto deyarli imkonsizdir.
Shar’iy qoidalarga ko‘ra, o‘g‘rilik haddini ijro etish uchun o‘g‘irlangan mol belgilangan shar’iy nisobga yetishi va mol uni saqlash uchun mo‘ljallangan muhofazalangan joydan (hirzdan) o‘g‘irlangan bo‘lishi kerak. Masalan, qulflangan joy, shkaf, uy va shunga o‘xshash joylardan. Shuningdek, o‘g‘ri o‘g‘irlangan molga nisbatan hech qanday ulush, mulk huquqi yoki mulkka egalik qilish borasida shar’iy shubhaga ega bo‘lmasligi kerak.
Bundan tashqari, agar biror kishi ochlik, og‘ir ehtiyoj yoki chuqur iqtisodiy inqiroz sababli o‘g‘rilik qilsa, barcha faqihlarning ittifoqiga ko‘ra, undan hadd soqit bo‘ladi. Xuddi Hazrati Umar Foruq roziyallohu anhu Omur-ramoda qattiq qurg‘oqchilik va ocharchilik yili
o‘g‘rilarning qo‘lini kesish hukmini vaqtincha to‘xtatganlari kabi.
Agar Afg‘oniston Islomiy Amirligi sudlarida qo‘l kesish bilan bog‘liq qarorlar keng ko‘lamda ko‘rinmasa, buning asosiy sababi shundaki, sudlar shariat talabiga muvofiq haddni ijro etishning barcha aniq shartlarini nihoyatda ehtiyotkorlik bilan tekshiradilar hamda hozirgi davrdagi iqtisodiy sharoit, ehtiyojlar va mavjud shar’iy shubhalarni ham hisobga oladilar. Shu sababli haddning barcha shartlari to‘liq ta’minlanmagan hollarda sudlar hadd o‘rniga ta’zir jazolarini afzal ko‘radilar.
Hadd va ta’zir o‘rtasidagi mana shu farq Islomiy sud tizimida qoziga keng shar’iy vakolatlar beradi. Agar ayblanuvchining jinoyati dalillar yetarli emasligi yoki hadd shartlari to‘liq ta’minlanmagani sababli hadd ijro etish darajasida isbotlanmasa, ammo shaxsning jinoyatga qandaydir tarzda aloqadorligi aniq bo‘lsa, qozi hadd o‘rniga ta’zir jazosini belgilaydi. Bu jazo jinoyat turi, jinoyatchining shaxsiyati va ruhiy holati hamda ishning shart-sharoitlariga qarab qamoq, pul jarimasi, jismoniy jazo yoki boshqa munosib ta’zir shaklida bo‘lishi mumkin.
Demak, biror o‘g‘rining qo‘li kesilgani ko‘rinmasa, bu uning afv etilganini anglatmaydi. Aksincha, Islomiy Amirlik qozilari hududlarni ijro etish bilan bog‘liq shar’iy shubhalar va mavjud shart-sharoitlar sababli ko‘plab holatlarda jinoyatchilarga qattiq ta’zir jazolarini qo‘llaydilar. Bu jazolar jamiyat uchun ibrat bo‘lish, jinoyatlarning oldini olish hamda xavfsizlik va tartibni ta’minlashda samarali ekanligi isbotlangan.
Shu bilan birga, ichki va xalqaro sharoitlarni, vaziyatlar va manfaatlarni baholash ham ulul-amr, ya’ni Islomiy hukumat mas’ullari va rahbarlarining vazifalaridandir. Afg‘oniston Islomiy Amirligi bir tomondan bir necha o‘n yillik urush va inqirozlardan so‘ng jamiyatni fikriy, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan qayta tiklashdek katta mas’uliyat bilan yuzma-yuz turibdi. Boshqa tomondan esa xalqaro maydonda keng ko‘lamli salbiy targ‘ibot va iqtisodiy sanksiyalarga qarshi kurashmoqda.
Bunday sharoitlarda Islom shariati Islomiy hukumatga jazolarni ijro etishda fitnalarni jilovlaydigan hamda Islomning haqiqiy, muvozanatli va adolatli qiyofasini dunyoga namoyon etadigan hikmatli siyosat yuritish vakolatini beradi. Shu sababli ayrim og‘ir jazolarni sud binolari yoki maxsus joylarda ijro etish, ularni shaharlarning chorrahalari va jamoat joylarida amalga oshirish o‘rniga, ana shu shar’iy va da’vat hikmatining bir qismi bo‘lishi mumkin. Bu orqali xalqaro ommaviy axborot vositalariga shariatning adolatli tizimini buzib ko‘rsatish va Islom da’vatiga zarar yetkazish imkoniyati berilmaydi. Shuningdek, og‘ir va shafqatsiz manzaralarni doimiy ravishda ko‘rish odamlar qalbida qattiqqo‘llik va befarqlik tuyg‘usini paydo qilmaydi.
Agar zamonaviy xavorijlar, ya’ni ISHID uslubi tahlil qilinsa, ularning mag‘lubiyati va yo‘q bo‘lishining muhim omillaridan biri ham aynan shu ekstremizm va haddan oshish bo‘lgan. Ular hududlarning aniq shar’iy shartlari va shubhalar sababli hududlarni daf etish tamoyilini e’tiborsiz qoldirib, faqat odamlarning gumon va shubhalariga asoslanib kishilarni o‘ldirdilar, boshlarini kestilar va qo‘llarini kesdilar. Natijada dunyoga Islomning buzib ko‘rsatilgan qiyofasi taqdim etildi; go‘yo bu din faqat odamlarni jazolash uchun kelgandek taassurot paydo bo‘ldi. Holbuki, bunday ekstremizm shariatning rahm-shafqat, adolat va hikmat ruhiga zid edi. Aynan shu holat Alloh taolo ularning shon-shuhrati va qudratini barbod qilgan omillardan biri bo‘ldi.
Bunga qarama-qarshi ravishda, Afg‘oniston Islomiy Amirligi tomonidan qasos va boshqa ayrim shar’iy hududlar, jumladan, jilovlash jazosining ijro etilishi ushbu tizimning shariatni tatbiq etishda ixlos va sadoqatga ega ekanligini ko‘rsatish uchun kifoyadir. Ammo Islomiy Amirlik qisqa muddatli targ‘ibot manfaatlari yoki yuzaki shuhrat qozonish uchun hududlarni namoyishkorona ijro etishga intilmaydi. Aksincha, u adliya tizimining viqori, shar’iy shartlarning aniqligi va Islomiy manfaatlarni ustuvor deb biladi.
Shuning uchun ushbu haqiqatni to‘g‘ri anglash kerakki, Islomning ta’zir va adliya tizimi jazolar soni yoki ularni omma oldida namoyish etish bilan baholanmaydi. Balki uning mezoni adolatni qaror toptirish, xalqning joni, mol-mulki va obro‘sini himoya qilish hamda jinoyatlarning oldini olishdir. Shu sababli o‘g‘rining qo‘li kesilgani yoki rajm hukmi ijro etilgani haqida kamroq xabar eshitilsa, bu Afg‘oniston Islomiy Amirligining zaifligidan dalolat bermaydi va shar’iy hukmlarga e’tibor berilmayotganini ham anglatmaydi. Balki bu ehtiyotkorlik, puxta tekshiruv va Islom shariatining ruhiga mos keladigan hikmatli siyosatning belgisi bo‘lishi mumkin.
Shu bois musulmonlar o‘z dinlarini chuqur, to‘g‘ri va muvozanatli tarzda anglashlari, hissiy munosabat va tashqi ko‘rinishlardan ko‘ra shariatning yuksak maqsadlari, hikmatlari va adolatli tamoyillariga e’tibor qaratishlari lozim. Chunki Islom faqat jazo dini emas, balki rahm-shafqat, adolat, hikmat va inson qadr-qimmatini himoya qilish dinidir. Shariatning barcha hukmlari ham aynan mana shu buyuk maqsadlarni ro‘yobga chiqarish uchun joriy etilgan.
