Farid Afg‘on
Amir Abdurahmonxon va bufer davlatning tashkil etilishi
Inglizlar Afg‘oniston ular uchun kundan-kunga tobora chuqurroq botib borayotgan bir botqoqqa aylanayotganini ko‘rganlarida o‘rtacha bir yo‘l tutishga qaror qildilar. Aynan shu paytda, Britaniya armiyasining Kobuldagi ahvoli yomonlashib, rahbariyatda katta bo‘shliq yuzaga kelgan bir sharoitda, Afg‘oniston tarixida yana bir muhim shaxs maydonga chiqdi. U Amir Abdurahmonxon edi. U Amir Do‘stmuhammadxonning nabirasi va Afzalxonning o‘g‘li bo‘lib, qariyb o‘n yil davomida Rossiyada surgunda yashagan edi.
U o‘z xohishi bilan mamlakatni tark etmagan edi. Balki 1863-yilda bobosi vafot etganidan so‘ng Kobul taxti uchun yuz bergan ichki urush oqibatida surgun qilingan edi. U ushbu qonli ichki urushda amakisi Amir Sheralixondan qattiq mag‘lubiyatga uchradi va shundan so‘ng 1870-yilda jonini saqlab qolish uchun Markaziy Osiyodagi Samarqandga qochdi. O‘sha paytda Samarqand Rossiya imperiyasining bir qismi edi va u yerda Rossiya hukumati tomonidan berilgan moliyaviy yordam hisobiga yashar edi.
Ikkinchi ingliz-afg‘on urushining alangasi avj olib, Amir Sheralixon vafot etganidan keyin uning o‘g‘li Yoqubxon inglizlar tomonidan hokimiyatdan chetlatilib, Hindistonga surgun qilingan bir paytda, Rossiyada yashayotgan Abdurahmonxon ajdodlaridan meros qolgan va qo‘ldan ketgan taxtni qaytarib olish uchun eng yaxshi fursat yetib kelganini anglab yetdi.
U hech kimning taklifisiz va uni hech kim olib kelmasdan, faqat o‘zining jasorati va siyosiy tadbirkorligiga tayangan holda, ruslardan ruxsat olgach, bir necha sodiq safdoshlari bilan chegaradan o‘tib, Afg‘onistonning shimolidagi Badaxshon hududlariga yetib keldi. Uzoq vaqtdan beri kuchli va jasur bir qo‘mondonni izlab yurgan afg‘on qabilalari va g‘oziylar Abdurahmonxonni iliq kutib oldilar hamda uning bayrog‘i ostida to‘plana boshladilar.
Boshqa tomondan, Kobulda qamal holatida qolgan Britaniya armiyasi afg‘onlarning partizanlik amaliyotlaridan shu qadar holdan toygan ediki, endi ular faqat o‘z obro‘yini saqlagan holda Afg‘onistondan chiqib ketish yo‘lini izlar edilar. Ingliz hukumati afg‘on qabilalarining ulkan kuchi Abdurahmonxon ortida turganini va u bilan yuzma-yuz kelish yana bir uzoq va natijasiz urush botqog‘iga botishni anglatishini ko‘rgach, Abdurahmonxonga uni Kobulning yangi amiri sifatida tan olishni taklif qildi.
Amir Abdurahmonxon ham nihoyatda hushyorlik bilan, vaqtincha tashqi ishlar Britaniya ixtiyorida qolishi shartini qabul qildi. Buning evaziga avvalo ingliz armiyasi Kobuldan tinch yo‘l bilan chiqib ketishi unga esa mamlakat ichki ishlarini temir qo‘l bilan birlashtirish va o‘z hukumatini mustahkamlash uchun imkoniyat yaratilishi lozim edi. Shu tariqa, inglizlar uni podshoh qilib tayinlamadilar balki zamon zarurati va Britaniya hukumatining majburiyati Amir Abdurahmonxonni Kobul taxtiga olib chiqdi.
Shu sababli Amir Abdurahmonxon nihoyatda qat’iy va markazlashgan hukumat tuzdi. U ichki qo‘zg‘olonlarni temir qo‘l bilan bostirdi va tarqoq afg‘on qabilalarini yagona markaziy qonun soyaboni ostida birlashtirdi. Aynan shu davrda Rossiya va Britaniya ikki yirik imperiya o‘rtasida bevosita urush chiqishining oldini olish uchun Afg‘oniston chegaralarini yakuniy belgilash zarur degan qarorga keldilar.
Shu sababli Britaniya va Rossiyaning qo‘shma komissiyalari Afg‘onistonning shimoliy va g‘arbiy chegaralarini belgiladilar. Ana shu strategik zarurat asosida Afg‘onistonning shimoli-sharqidagi uzun va tor tog‘li «Vaxan yo‘lagi» (Wakhan Corridor) majburan Afg‘oniston xaritasiga kiritildi toki Britaniya Hindistoni bilan chor Rossiyasi chegaralari bir-biriga bevosita tutashib qolmasin. Shu tariqa Amir Abdurahmonxon davrida Afg‘oniston xaritasining «bufer davlat» sifatida shakllanishi boshlandi.
Dyurand chizig‘i; Afg‘oniston jug‘rofiyasiga yetkazilgan qoplanmas zarar
Ammo Amir Abdurahmonxon hukmronligi davridagi eng katta va eng alamli voqea 1893-yilda yuz berdi. Bu voqea Afg‘oniston millatining jug‘rofiyasi va tarixida chuqur yaralar qoldirdi. Britaniya Hindistoni hukumati o‘z chegaralarini afg‘on qabilalari yashaydigan hududlargacha kengaytirishni va doimiy hamda xavfsiz chegara belgilashni istar edi. Shu maqsadda Britaniya Hindistonining tashqi ishlar vaziri Ser Genri Mortimer Dyurand Kobulga kelib Afg‘oniston amiri bilan uzoq muzokaralar olib bordi.
Inglizlarning harbiy bosimi iqtisodiy sanksiyalar tahdidi va yillik yordamning to‘xtatilishidan qo‘rquv oqibatida Amir Abdurahmonxon 1893-yil 12-noyabrda tarixda «Dyurand chizig‘i kelishuvi» nomi bilan tanilgan bitimni imzolashga majbur bo‘ldi. Ushbu kelishuv asosida uzunligi taxminan 2640 kilometr bo‘lgan shartli chegara yaratildi va u asrlar davomida shu hududlarda yashab kelgan pushtun qabilalari yerlarini ikki qismga bo‘lib tashladi. Ushbu chiziq tortilishi bilan Peshovar Kurram vodiysi Vaziriston Svat Bajaur Chitral Chaman va Balujistonning keng hududlari Afg‘oniston xaritasidan ajratilib Britaniya Hindistoniga qo‘shildi. Bu Afg‘oniston saltanati tarixidagi eng katta jug‘rofiy yo‘qotish edi. U bugungacha qoplanmadi va mazkur chiziq hanuz mintaqaviy siyosatdagi eng bahsli hamda eng nozik masalalardan biri hisoblanadi.
Amir Habibulloxon davri va Birinchi jahon urushi
Boshqa tomondan, Amir Abdurahmonxon 1901-yilda vafot etganidan so‘ng uning o‘g‘li Amir Habibulloxon taxtga o‘tirdi. U otasining siyosatini davom ettirdi va inglizlar bilan munosabatlarini mustahkam saqladi. Uning davrida dunyo texnologik va siyosiy jihatdan tez sur’atlarda o‘zgarayotgan edi. Kobulda ilk bor avtomobil, telefon va zamonaviy bosmaxona paydo bo‘ldi. Shu davrda afg‘onlar orasida zamonaviy ta’limga bo‘lgan qiziqish va anglash ham asta-sekin uyg‘ona boshladi. Mahmud Tarziy kabi ziyolilar bu borada «Siraj ul-Axbor» gazetasi orqali muhim rol o‘ynadilar. Ushbu gazeta afg‘on yoshlari orasida ozodlik va mustaqillikka bo‘lgan yangi tashnalikni uyg‘otdi.
1914-yilda Birinchi jahon urushi boshlangach Amir Habibulloxon katta sinovga duch keldi. Usmoniylar imperiyasi (Turkiya) Britaniyaga qarshi urush e’lon qilgan musulmonlar xalifasi esa inglizlarga qarshi jihod fatvosini chiqargan edi. Afg‘on qabilalari va Kobuldagi ko‘plab rahbarlar Afg‘oniston bu imkoniyatdan foydalanib Britaniya Hindistoniga hujum qilishi va qo‘ldan boy berilgan hududlarini qaytarib olishi kerak deb hisoblar edilar.
Germaniya va Usmoniylar imperiyasining qo‘shma hay’ati (Hentig-Niedermayer Expedition) ham amirni o‘z tomoniga og‘dirish uchun Kobulga yetib keldi. Ammo Amir Habibulloxon Afg‘oniston moliyaviy va harbiy jihatdan yana bir xalqaro urush yukini ko‘tarishga qodir emasligini yaxshi bilar edi. U sabr va ehtiyotkorlik bilan butun urush davomida Afg‘onistonni betaraf saqladi. Garchi bu siyosat afg‘on qabilalari va hatto o‘z oilasi a’zolarining unga nisbatan kuchli g‘azabini keltirib chiqargan bo‘lsa-da.
Omonulloxonning paydo bo‘lishi va ozodlik azmi
Birinchi jahon urushi 1918-yilda yakunlandi va Britaniya hamda uning ittifoqchilari g‘alaba qozondilar. Biroq Britaniya imperiyasi bu g‘alaba uchun o‘zining iqtisodiy va harbiy zaiflashuvi bilan katta narx to‘ladi. Boshqa tomondan Amir Habibulloxonning betaraflik siyosati Afg‘onistondagi muxoliflarini yanada kuchaytirgan edi. 1919-yil fevralida Amir Habibulloxon Lag‘mon viloyatining bir hududida ov qilayotgan paytda o‘z chodirida uxlab yotganida noma’lum shaxslar tomonidan otib o‘ldirildi.
Amir o‘ldirilganidan keyin Kobulda qisqa muddatli siyosiy inqiroz yuzaga keldi. Ammo uning uchinchi o‘g‘li o‘sha paytda Kobul hokimi bo‘lgan va armiya hamda xalq orasida katta mashhurlikka ega Omonulloxon zudlik bilan hukumat boshqaruvini qo‘lga oldi va o‘z podshohligini e’lon qildi. Shoh Omonulloxon otasi va bobosidan farqli ravishda inqilobiy bir rahbar edi. U afg‘on millati Birinchi jahon urushi davomida inglizlarga qarshi betaraflik siyosatini qo‘llab-quvvatlab katta sabr-toqat ko‘rsatganiga va endi Britaniya buning mukofoti sifatida Afg‘onistonning to‘liq mustaqilligini tan olishi kerakligiga ishonar edi.
U taxtga o‘tirishi bilanoq Britaniya vitse-qiroyiga maktub yozdi va unda ochiq-oydin Afg‘oniston bundan buyon Britaniya Hindistonining hech qanday shartini qabul qilmasligini hamda dunyo xaritasida mutlaqo erkin va mustaqil davlat ekanini bildirdi. Endi tarix g‘ildiragi aylanishga tayyor edi va qirq yillik qullik zanjirlarini parchalash vaqti yaqinlashib qolgan edi.
