Farid Afg‘on
Harbiy tengsizlik va ichki nizolar omillari
Bu yerda bir savol tug‘iladi: jasorati va jangovarligi bilan butun dunyoga tanilgan afg‘on xalqi nega bu urushda shu qadar zaiflashib qoldiki inglizlar atigi bir necha oy ichida o‘z bayrog‘ini Kobulda hilpirata oldilar? Bilishimiz kerakki, bu masalaning ortida boshida tilga olganimiz ikki asosiy omil yotar edi: ya’ni ichki birlikning yo‘qligi hamda moddiy va harbiy qudratdagi tengsizlik…
Moddiy jihatdan Britaniya XIX asrda dunyoning eng yirik sanoat qudrati edi. Uning ixtiyorida o‘sha davrning eng ilg‘or qurollari jumladan Martini-Henry miltiqlari Gatling pulemyotlari va bir necha milya uzoqlikdagi tog‘li hududlardagi pozitsiyalarni vayron qila oladigan zamonaviy to‘plar bor edi. Bunga qarshi Afg‘oniston qo‘shinlari og‘ir qurol tanqisligiga duch kelgan edi. Ular hanuz eski miltiqlar qilichlar va an’anaviy poroxga tayanardilar. Bundan tashqari Afg‘oniston muntazam va professional qo‘shinni saqlash uchun zarur bo‘lgan ulkan mablag‘lar va barqaror iqtisodiyotdan butunlay mahrum edi. Ketma-ket urushlar dehqonchilik va savdoni vayron qilgan, davlat xazinasi bo‘shab qolgan, hatto askarlarga maosh to‘lash uchun ham mablag‘ topilmas edi.
Ammo bu moddiy zaiflikdan ham kattaroq va halokatliroq omil Afg‘onistondagi ichki nizolar edi. Amir Do‘stmuhammadxon 1863-yilda vafot etganidan so‘ng uning o‘g‘illari va nabiralari o‘rtasida Kobul taxti uchun uzoq va qonli fuqarolar urushi boshlangan edi. Aka-uka bir-birining joniga qasd qilar, shahzodalar esa bir-birini zaiflashtirish uchun goh inglizlarga panoh topar goh Rossiyadan yordam so‘rardilar. Bu ichki urushlar afg‘on qavmlari o‘rtasidagi ishonchni yo‘qotib markaziy hukumatning tartib-intizomini butunlay izdan chiqargan edi.
Britaniya qo‘shinlari hujum qilgan paytda Amir Sheralixon shunday tarqoq xalq va bo‘sh xazina bilan dunyoning eng yirik harbiy qudratiga qarshi tura olmasligini anglab yetdi. U inglizlar bosimi ostida Kobulni tark etib, shimoliy hududlarga, jumladan Mozori Sharif tomon chekinishga majbur bo‘ldi. Ammo Rossiya ham unga yordam berishdan ochiqchasiga bosh tortdi va u nihoyat 1879-yil boshlarida umidsizlik holatida vafot etdi.
Gandamak shartnomasi; mustaqillik savdosi
Amir Sheralixon vafotidan so‘ng uning o‘g‘li Muhammad Ya’qubxon hokimiyatga keldi. Kobul inglizlar qurshovida edi Afg‘oniston armiyasi tarqalib ketgan va mamlakat ichida hech qanday uyushgan qarshilik qolmagan edi. Shunday nihoyatda og‘ir sharoitda Amir Ya’qubxon inglizlar bilan shartnoma tuzishga majbur bo‘ldi. 1879-yil may oyida Kobul yaqinidagi «Gandamak» deb nomlangan hududda Afg‘oniston amiri va Britaniya vakili ser Lui Kavagnari o‘rtasida tarixda «Gandamak shartnomasi» nomi bilan mashhur bo‘lgan bitim imzolandi.
Bu shartnoma Afg‘oniston tarixining eng qora sahifalaridan biri edi. Uning eng muhim va xavfli sharti shundan iborat ediki, Afg‘oniston o‘zining butun tashqi siyosatini boshqa davlatlar bilan munosabatlarini hamda urush va tinchlik masalalarida qaror qabul qilish vakolatini amalda Britaniya Hindistoni hukumatiga topshirardi. Buning evaziga Britaniya Afg‘onistonni ayniqsa Rossiya tomonidan bo‘lishi mumkin bo‘lgan tashqi hujumlardan himoya qilishga va’da berdi hamda amirga har yili olti yuz ming hind kumush rupiyasi miqdorida mablag‘ ajratishga rozi bo‘ldi.
Mazkur shartnomaga ko‘ra, Afg‘oniston tashqi ko‘rinishda mustaqil davlat bo‘lib qolgan edi, ammo aslida mustaqilligining eng muhim belgisidan mustaqil tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum bo‘ldi…
Afg‘oniston saltanatining iqtisodiy va harbiy zaifligi uni shunday holatga olib kelgan ediki, u hatto o‘z yurtida ham o‘zini begona his qilardi.
Gandamakka munosabat va Kobuldagi qonli qo‘zg‘olon
Amir Muhammad Ya’qubxon Gandamak shartnomasini imzolash orqali, ko‘rinishidan taxtining vaqtinchalik xavfsizligini ta’minlagan edi. Ammo u Afg‘oniston xalqining g‘ururi va ozodliksevar ruhiyatini to‘g‘ri anglay olmadi. Afg‘onlar uchun o‘z podshohining inglizlarning ehsonlari hisobidan yashashi va Kobulga oid qarorlarning Londonda qabul qilinishi mutlaqo chidab bo‘lmas hol edi.
Shartnoma shartlariga muvofiq 1879-yil iyul oyida ser Lui Kavagnari Britaniya rezidenti elchisi sifatida Kobulga kelib, shaharning tarixiy «Bala Hisor» qal’asiga joylashdi. Inglizlar hech qanday katta urushsiz butun Afg‘onistonni o‘z tasarrufiga kiritdik, deb o‘ylardilar. Ammo bu sokinlik bo‘ron oldidagi sukunat edi.
Oradan atigi bir necha oy o‘tib, 1879-yil sentyabrida Hirotdan Kobulga kelgan bir guruh Afg‘oniston armiyasi askarlari shaharga yetib keldi. Ular bir necha oydan beri maosh olmagan va og‘ir iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgan edilar. Askarlardan bir guruhi Amir Muhammad Ya’qubxonning Bala Hisordagi qirollik saroyiga borib o‘zlarining qonuniy va kechiktirilgan maoshlarini to‘lashni talab qildi.
Amir Ya’qubxon Gandamak shartnomasidan so‘ng inglizlarning shunchalik kuchli bosimi ostida qolgan ediki Britaniya elchisining roziligisiz davlat xazinasidan katta miqdordagi mablag‘ni to‘lash vakolatiga ega emas edi. Amir Ya’qubxon pul yo‘qligini bahona qilib to‘lovni kechiktirgach askarlar tez orada «ularning iqtisodiy musibatlari va podshohining ojizligining asosiy sababi qal’aning boshqa bir qismida fir’avnlarcha kibr bilan o‘tirgan Britaniya elchisi» ekanini anglab yetdilar.
Askarlardagi g‘azab birdan podshohdan inglizlar tomon burildi va ular namoyish boshladilar hamda Britaniya vakolatxonasi oldiga to‘plandilar. Ana shu nihoyatda nozik va hayajonli vaziyatda Britaniya elchisi ser Lui Kavagnari diplomatik tadbir ko‘rish o‘rniga kibr ko‘rsatdi va o‘z qo‘riqchilariga qurolsiz afg‘onlarga qarata o‘q uzishni buyurdi. Natijada bir qancha afg‘onlar shu yerning o‘zida halok bo‘ldi.
Bu otishma olovga yog‘ quydi va afg‘onlarning ichida yashirinib yotgan g‘azab birdan lava kabi qaynab otilib chiqdi. Afg‘oniston armiyasi va Kobulning g‘ururli xalqi bu harakatni o‘z milliy va islomiy g‘ururiga qilingan hujum, deb bildi va Bala Hisorga hujum boshladi. G‘azablangan xalq devorlardan oshib, qal’a ichiga kirib bordi va bir kunlik qonli jangdan so‘ng Britaniya vakolatxonasining barcha a’zolarini, jumladan elchi ser Lui Kavagnari va uning qo‘riqchilarini o‘ldirdi. Bu voqea Britaniya imperiyasining yuziga urilgan shunday kuchli zarba bo‘ldiki uning hukmdorlarini Londondan tortib Kalkuttagacha larzaga soldi.
Lord Robertsning kelishi va Amir Ya’qubxonning taxtdan tushirilishi
Britaniya elchisining Kobulda o‘ldirilgani haqidagi xabar Britaniya Hindistoniga yetib borgach vitse-qirol lord Litton zudlik bilan general Frederik Roberts qo‘mondonligidagi katta bir qo‘shinni Kobul tomon jo‘natdi. Ingliz armiyasi zamonaviy artilleriya bilan Kobulga kirib keldi va Bala Hisorni yana egalladi. General Roberts Kobul xalqidan qasos olish maqsadida shafqatsiz choralarni qo‘lladi. Yuzlab afg‘on tinch aholisi xalq ko‘z o‘ngida dorga osildi, Kobulning bir necha bozori yoqib yuborildi va butun shaharni qo‘rquv hamda vahima qopladi.
Ana shunday sharoitda ojiz Amir Muhammad Ya’qubxon inglizlar nazarida ham gumon ostida qolgan edi. Inglizlar uni taxtdan ag‘darib, Hindistonga surgun qildilar. Endi Kobul bevosita Britaniya armiyasi hukmronligi ostida edi. Ammo Afg‘oniston xalqini uzoq vaqt zo‘rlik va qurol kuchi bilan bo‘ysundirib bo‘lmasdi. G‘oziylar va Mulla Mushk Alam kabi diniy yetakchilar inglizlarga qarshi jihod e’lon qildilar.
Afg‘on qavmlari Kobul atroflaridagi hududlarda ingliz armiyasining ta’minot yo‘llarini kesib tashladilar va ularni Bala Hisorda qurshovda qolishga majbur etdilar. 1880-yil iyul oyida «Mayvand jangi»da afg‘onlar G‘oziy Ayubxon boshchiligida Britaniya armiyasining katta bir harbiy bo‘linmasiga og‘ir va tarixiy mag‘lubiyat yetkazdilar. Bu jangda «Malolay Mayvandiy» nomli afg‘on ayolining jasorati afg‘on jangchilari qalbiga yangi ruh va kuch bag‘ishladi. Ushbu mag‘lubiyat inglizlarga Afg‘oniston ustidan hech qachon bevosita hukmronlik qila olmasliklarini yaqqol ko‘rsatdi.
