Ajmal G‘aznaviy
Dunyo energetika sohasida shunday inqirozga duch kelmoqdaki uning mazmuni neft narxi ishlab chiqarish va tashish bilan bog‘liq odatiy muammolardan ancha kengroqdir. Urush, siyosiy kuch, sanksiyalar va buyuk davlatlarning siyosiy maqsadlari jahon iqtisodiyotining eng muhim tayanchlaridan biri bilan shu qadar chambarchas bog‘lanib ketganki, bir hududdagi harbiy mojaro minglab kilometr uzoqlikdagi mamlakatlar aholisi hayoti, bozorlar va iqtisodiy kelajakka ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Reuters agentligining 2025-yildagi so‘nggi hisobotiga ko‘ra, urush va mojarolar ta’sirida qolgan mamlakatlarda kuniga qariyb 45 million barrel neft ishlab chiqarilgan bo‘lib, bu jahon neft ishlab chiqarishining 43 foizidan ortig‘ini tashkil etadi. Eron, Rossiya, Liviya va Venesuela ushbu ulkan neft manbalarining eng muhim qismini tashkil etadi. Mazkur hisobot urushlar neft ishlab chiqarish, uni tashish va qayta ishlash imkoniyatlariga bosimni kuchaytirib, jahon energetika bozorini misli ko‘rilmagan bosim ostida qoldirganini ko‘rsatadi.
Ammo masalaning eng muhim jihati shundaki, bugungi energetika inqirozi uchun barcha mas’uliyatni faqat urushdan aziyat chekayotgan mamlakatlar zimmasiga yuklab bo‘lmaydi. Jahon energetika xavfsizligi, erkin savdo va dengiz yo‘llari xavfsizligini ta’minlash haqida gapiradigan buyuk davlatlarning o‘zi ham ushbu inqirozning yuzaga kelishi va kengayishida muayyan rol o‘ynamoqda. Ayniqsa, AQSh va Isroilning Eronga qarshi hujumlari boshlanganidan so‘ng, dunyoning eng muhim energetika yo‘llaridan biri jiddiy xavf ostida qoldi. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, urushdan avval dunyo neftining qariyb beshdan bir qismi hamda suyultirilgan tabiiy gazning katta qismi Hormuz bo‘g‘ozi orqali tashilgan.
Bu yerda jahon energetika inqirozining asosiy ziddiyati namoyon bo‘ladi: dunyo energetika xavfsizligini ta’minlashni da’vo qilayotgan kuchning o‘zi dunyodagi eng muhim energetika yo‘llaridan birini xavf ostida qoldirgan urushda ishtirok etmoqda. Agar energetika xavfsizligi xalqaro dengiz yo‘llarining ochiq va xavfsiz bo‘lishiga bog‘liq bo‘lsa, unda urushni kengaytirishga qaratilgan har qanday qaror aynan shu xavfsizlikka bevosita tahdid soladi.
Eron ham bunga javoban Hormuz bo‘g‘ozi orqali harakatlanishni cheklagan. Reuters xabarlarida aytilishicha, ushbu bo‘g‘oz orqali qatnov keskin kamaygan va neft tashish hajmi urush boshlanishidan oldingi darajaga nisbatan sezilarli darajada pasaygan. AQSh va Eron o‘rtasidagi qamal, tahdidlar hamda o‘zaro harbiy harakatlarning davom etishi neft bozorini shu qadar beqaror holatga keltirdiki, har qanday yangi harbiy voqea narxlarning yana oshishi haqidagi xavotirlarni kuchaytirmoqda.
Shunday ekan, kimdir faqat: «Eron Hormuzni yopdi va jahon energetika bozorini izdan chiqardi», desa, u voqeaning faqat yarmini bayon qilgan bo‘ladi. Asosiy savollar esa quyidagicha: Nima sababdan Hormuz yopildi? Urushlar zanjiri qayerdan boshlandi? Urushni kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘lgan kuchlar bu vaziyatning yuzaga kelishida qanchalik rol o‘ynadi?
Bu savollar muhim, chunki energetika bozorini siyosatdan ajratib bo‘lmaydi. Jahonning buyuk davlatlari neft ishlab chiqaruvchi mamlakatlarga nisbatan harbiy, iqtisodiy va siyosiy bosimni kuchaytirganda, energetika bozori ham bundan ta’sirlanadi. Sanksiyalar neft ta’minotini cheklaydi, urush ishlab chiqarish va qayta ishlash markazlariga zarar yetkazadi, harbiy tahdidlar esa tashish yo‘llarini xavfli holga keltiradi. Natijada jahon bozorlari beqarorlashadi.
Venesuela misoli ham ushbu kengroq tenglamaning muhim qismidir. Venesuela dunyodagi eng katta neft zaxiralariga ega. AQSh hukumati 2026-yilda Venesuela neftiga nisbatan bosim va ta’sirini kengaytirgan va hozirda mamlakatning ayrim neft sohalaridan uzoq muddat foydalanish hamda ularda ulush olish bo‘yicha muzokaralar olib borilmoqda. Reuters 27-avgust kuni AQSh hukumati Venesuelaning muvaqqat hukumati bilan mamlakatning ayrim neft zaxiralarida ulush olishga qaratilgan kelishuv haqida muzokara olib borayotganini xabar qildi. Biroq xabarda ushbu kelishuv hali yakunlanmagani ta’kidlangan.
Bu masala bugungi jahon energetikasi muhokamasida muhim savolni yuzaga keltiradi: energetika xavfsizligi barcha davlatlarning umumiy xavfsizligimi yoki buyuk davlatlarning resurslarni nazorat qilish vositasimi? Agar energetika xavfsizligi haqiqatan ham global hamkorlik masalasi bo‘lsa, unda siyosiy bosim, harbiy aralashuv va zaif davlatlarning energetika resurslarini nazorat qilishga urinishlar yechimning bir qismi sifatida qaralmasligi kerak. Aksincha, aynan bunday harakatlar inqirozning ildizlarini yanada chuqurlashtiradi.
Bugungi jahon energetika inqirozi faqat ishlab chiqarishning kamayishi natijasida yuzaga kelmagan. Neftni qayta ishlash quvvatlari ham zarar ko‘rgan. Reutersning 2026-yil avgustidagi so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, urushlar va hujumlar oqibatida dunyodagi neftni qayta ishlash quvvati sezilarli darajada kamaygan va 2026-yil avgustida dunyo bo‘yicha kunlik neftni qayta ishlash hajmi o‘tgan yilning shu davriga nisbatan qariyb 4 million barrelga kam bo‘lgan. Buning natijasida asosiy xavotir xom neft yetishmasligidan ko‘ra, tayyor va qayta ishlangan yoqilg‘i tanqisligi bilan bog‘liq bo‘lmoqda.
Aynan shu jihat inqirozning asl chuqurligini ko‘rsatadi. Dunyo faqat xom neftga muhtoj emas; dunyoga benzin, dizel, aviatsiya yoqilg‘isi va boshqa tayyor yoqilg‘ilar kerak. Agar neftni qayta ishlash zavodlari faoliyatini to‘xtatsa, xom neftning mavjudligi ham oddiy odamlar muammosini hal qilmaydi. Neft avvalo ishlab chiqarilishi, tashilishi, qayta ishlanishi va shundan keyingina bozorga chiqarilishi kerak. Ushbu zanjirning istalgan bir bo‘g‘ini zarar ko‘rsa, butun tizim ta’sir ostida qoladi.
Shu sababli energetika inqirozi jahon iqtisodiyotiga ko‘p tomonlama bosim o‘tkazmoqda. Yoqilg‘i narxlari oshadi, transport xarajatlari ko‘payadi, sanoat ishlab chiqarishining tannarxi ortadi, oziq-ovqat mahsulotlarini tashish xarajatlari ko‘tariladi va natijada aholining umumiy yashash xarajatlari oshadi. Iqtisodiyoti zaif mamlakatlarda bu bosim yanada xavfli, chunki aholining daromadi narxlarning o‘sish sur’atiga mos ravishda oshmaydi.
Ammo ushbu inqirozning eng katta siyosiy oqibati shundaki, u dunyoga **«energetika qudrati»**ning yangi qiyofasini namoyish etdi. Neftga ega bo‘lgan davlat jahon iqtisodiyotiga ta’sir ko‘rsatadi, neft tashish yo‘llarini nazorat qilgan kuch bozor tomiriga ta’sir o‘tkaza oladi, ikkalasini ham qo‘lida tutgan tomon esa xalqaro siyosatda kuchli bosim vositasiga ega bo‘ladi.
Shu nuqtai nazardan, Hormuz shunchaki bir bo‘g‘oz emas, Venesuela shunchaki neft ishlab chiqaruvchi mamlakat emas, Eron shunchaki mintaqaviy kuch emas va Fors ko‘rfazi shunchaki neft quduqlaridan iborat hudud emas. Ularning barchasi jahon iqtisodiy qudratini taqsimlash xaritasida muhim o‘rin tutadi.
Bugungi energetika inqirozi dunyoga yana bir haqiqatni eslatmoqda: jahon energetika xavfsizligini bir yoki ikki buyuk davlatning harbiy qudrati bilangina kafolatlab bo‘lmaydi. Agar bir davlatning energetika xavfsizligini ta’minlash uchun boshqa bir davlatga qarshi urush, qamal va iqtisodiy zaiflashtirish yechim sifatida tanlansa, bu xavfsizlik emas, balki inqirozning yangi bosqichining boshlanishidir.
Haqiqiy xavfsizlik energetika manbalari diversifikatsiya qilinganda, tashish yo‘llari xavfsiz bo‘lganda, mamlakatlar bitta yo‘l yoki manbaga haddan tashqari qaram bo‘lmaganda va dunyoning buyuk davlatlari resurslarni nazorat qilish o‘rniga ulardan adolatli va xavfsiz foydalanish uchun umumiy tamoyillarni yaratgandagina yuzaga keladi.
Shu bilan birga, boshqa energiya manbalarini rivojlantirish ham dunyo uchun zarurdir. Quyosh, shamol va suv energiyasidan elektr ishlab chiqarishni kengaytirish, energiya zaxiralarini oshirish hamda muqobil tashish yo‘llarini yaratish jahon iqtisodiyotining bir hududdagi urushlarga bog‘liqligini kamaytirishi mumkin. Ammo bu jarayon vaqt talab qiladi. Shu vaqtgacha neft jahon iqtisodiyotining muhim tayanchlaridan biri bo‘lib qoladi va uni ishlab chiqarish hamda tashish xavfsizligi global barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
Shu o‘rinda AQSh va boshqa buyuk davlatlarning siyosatini baholash zarur. Agar Vashington bir tomondan jahon energetika bozorining barqarorligi haqida gapirsa, ikkinchi tomondan neft ishlab chiqaruvchi davlatlarga nisbatan harbiy va iqtisodiy bosimni kuchaytirsa, dunyo haqli ravishda quyidagi savolni berishi mumkin: Bu siyosatning asl maqsadi nima — energetika xavfsizligimi yoki energetika resurslari va yo‘llari ustidan yanada katta ta’sirga ega bo‘lishmi?
Venesuela nefti bo‘yicha davom etayotgan muzokaralar va Eron urushi bu savolni yanada jiddiylashtirmoqda. Venesuela neftiga uzoq muddatli kirish imkoniyatini qo‘lga kiritish bo‘yicha muzokaralar hamda Erondagi urush AQShning dunyoning neftga boy ikki muhim hududidagi ta’sirining ikki xil ko‘rinishini namoyon qilmoqda. Albatta, Venesuela bo‘yicha kelishuv hali yakunlanmaganini ham unutmaslik kerak. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, bu borada hali mustaqil tasdiq mavjud emas.
Biroq masalaning asosiy mohiyati ma’lum bir kelishuv bilangina cheklanmaydi. Asosiy masala — jahon energetika resurslari ustidan hokimiyat taqsimotining kelajagidir.
Agar energetika resurslari siyosiy bosim va harbiy raqobat markaziga aylansa, jahon iqtisodiyoti doimo navbatdagi urush qo‘rquvi bilan yashaydi. Agar energetika bozori tinchlikka emas, urushga bo‘ysunadigan bo‘lsa, neft narxi faqat pul bilan o‘lchanmaydi; har qanday urush qarorining siyosiy va insoniy xarajati ham uning ortidan keladi.
Bugungi dunyo xavfli bir ziddiyatga duch kelmoqda: jahon iqtisodiyoti energetik barqarorlikni istaydi, ammo ko‘plab energetika resurslari buyuk davlatlar raqobatining markaziga aylangan hududlarda joylashgan. Dunyo xavfsiz dengiz yo‘llarini xohlaydi, ammo aynan shu yo‘llar urushlar va harbiy tahdidlar soyasida qolmoqda. Dunyo arzon neftni istaydi, biroq neft resurslari va bozorlariga nisbatan siyosiy bosim kundan-kunga kuchaymoqda.
Shunday ekan, bugungi energetika inqirozining haqiqiy tahlili faqat «urush neft bozorini izdan chiqarmoqda», deb aytish bilan cheklanmasligi kerak. Balki quyidagi savollarni ham berishi lozim:
Urushlarni kim boshlaydi? Ularni kim kengaytiradi? Kimlar bundan iqtisodiy manfaat ko‘radi? Ushbu urushlarning iqtisodiy xarajatlarini kim to‘laydi?
Bu savollarga javob berilmasa, energetika inqirozi haqidagi tahlil to‘liq bo‘lmaydi.
Bugun dunyoning oddiy odami Hormuz bo‘g‘ozi geografiyasida yashamaydi, Venesueladagi neft quduqlarida ishlamaydi va Erondagi urushda ishtirok etmaydi. Ammo u urushning ta’sirini o‘z bozorida, yoqilg‘i narxlarida va kundalik hayot xarajatlarida his qilmoqda.
Bu jahon iqtisodiyotining eng achchiq haqiqatidir: buyuk davlatlarning urushlari ularning xaritalarida boshlanadi, ammo uning xarajatlarini dunyoning oddiy aholisi to‘laydi.
Energetika inqirozini tugatish uchun faqat yangi neft konlarini topishning o‘zi yetarli emas. Urushlarni tugatish uchun siyosiy kuch ishlatish o‘rniga muloqot yo‘lini tanlash, resurslardan adolatli foydalanishni kafolatlash va energiya manbalarini diversifikatsiya qilish zarur.
Agar dunyo bu saboqdan ibrat olmasa, bugungi inqiroz oxirgi inqiroz bo‘lmaydi. Har qanday yangi urush, yangi sanksiya yoki energetika resurslarini siyosiy kuch vositasiga aylantirishga qaratilgan har qanday yangi urinish jahon iqtisodiyotini yana bir zarba va inqiroz to‘lqiniga duchor qilishi mumkin.
Bugungi jahon energetika inqirozi faqat neft yetishmasligi haqidagi hikoya emas. Bu — kuch, urush va resurslar ustidan hukmronlik haqidagi hikoyadir.
Energetika xavfsizligi nomidan urushlar davom etar ekan, dunyoning energetika xavfsizligi mustahkam bo‘lmaydi. Chunki olovni o‘chirishni da’vo qilayotgan qo‘lning o‘zi unga puflasa, alanga yanada kuchayib, kengroq tarqaladi.
