Ahmad Shafaq
Pokistonning siyosiy va mudofaa tarixi doimo shunday ziddiyatlar bilan kechib kelganki, ularni oddiy va ommaga tushunarli mantiq tarozisida o‘lchash deyarli imkonsizdek ko‘rinadi. Bir tomondan, vatanparvarlik va milliy xavfsizlik uchun shunday qat’iy mezon belgilanadiki, hatto davlat siyosatiga ko‘ra dushman hisoblangan Hindiston bilan tinchlik, savdo yoki umumiy madaniy meros haqida gapirish ham katta jinoyat sanaladi. Boshqa tomondan esa, xuddi shu davlat tizimining ichidan shunday qarorlar chiqadiki, ular ochiqchasiga o‘sha qo‘shni davlatning avvalgi pozitsiyasini tasdiqlaydi. Ana shu fikriy va amaliy bo‘shliq hamda ziddiyat Pokistonning ongli fuqarolarini bir necha bor ruhiy sarosima va umidsizlikka duchor qilmoqda.
Bu ziddiyatning eng yangi va yaqqol namunasi Federal Tergov Agentligi (FIA)ning Qizil kitob ida Jaysh i Muhammad rahbari Mavlono Mas’ud Azhar boshiga belgilangan mukofotning ellik lakh rupiydan yetmish lakh rupiyga oshirilganidir. Bu ish faqat huquqiy hujjat darajasidagi masala emas. Uning ortida bir necha o‘n yillik tarix, davlat siyosatining turli burilishlari va uzoq davom etgan mafkuraviy hamda axborot kurashi yotibdi.
Bu ziddiyatni tushunish uchun ushbu tashkilotning o‘tmishiga qisqa, ammo ochiq-oydin nazar tashlash zarur. Jaysh i Muhammad Pokiston xavfsizlik tizimi uchun oddiy yoki noma’lum tashkilot emas edi. Tarixning muayyan bir davrida davlat o‘zining strategik manfaatlarini saqlab qolish uchun noan’anaviy vositalarga, ya’ni vositachi guruhlarga ehtiyoj sezganida, bu tashkilot o‘z qarashicha vatanparvar kuch yoki davlat uchun foydali vosita vazifasini bajargan.
Hindistonning davlat zo‘ravonligi eng yuqori darajaga yetgan va hozirgacha davom etayotgan Kashmir maydonida bu tashkilot uzoq va og‘ir urush olib bordi. Uning a’zolari Pokistonning omon qolishi va manfaatlarini himoya qilish haqidagi qarashlar soyasida jonlarini fido qildilar. Eng muhim jihat shundaki, Jaysh i Muhammad uzoq yillik harbiy faoliyati davomida hech qachon Pokistonning ichki obyektlari, milliy inshootlari yoki xavfsizlik kuchlariga qarshi qurol ko‘tarmadi hamda o‘z talablari uchun mamlakat ichida zo‘ravonlik namoyishlarini uyushtirmadi. Ular doimo hukumatning ishorasini kutar, faoliyatlarini esa chegaraning narigi tomonidagi maqsadlar bilan cheklardilar.
Ammo geosiyosat, ya’ni xalqaro siyosatning achchiq va shafqatsiz bir qoidasi bor: Davlatlarning doimiy do‘stlari ham, doimiy dushmanlari ham bo‘lmaydi; faqat doimiy manfaatlari bo‘ladi.
Xalqaro maydonda FATF, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) va Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan bosim kuchayib, Pokistonning iqtisodiy barqarorligi xavf ostida qolganida, bir vaqtlar xavfsizlik siyosatining muhim qismi bo‘lgan o‘sha tashkilotlar birdaniga yuk va muammoga aylandi. Shunday qilib, bir vaqtlar vatanparvar deb qaralgan tashkilot noqonuniy deb e’lon qilindi, uning rahbari rasmiy bayonotlarda qidiruvdagi shaxs sifatida ko‘rsatildi va uning boshiga mukofot belgilandi.
Aynan shu yerdan Pokiston xalqi uchun katta ziddiyat va g‘alati manzara yuzaga keladi. Bir tomondan, hukumat manfaatlardan kelib chiqib, Mavlono Mas’ud Azharning huquqiy maqomini o‘ta qidiruvdagi va xavfli shaxs sifatida belgilaydi. Boshqa tomondan esa, mavjud haqiqat shuni ko‘rsatadiki, bu tarmoq ko‘p yillardan beri Bahavalpur kabi rivojlangan, aholi zich va mashhur shaharning o‘zida faoliyat yuritib kelgan.
2025-yil may oyida Hindiston Sindur operatsiyasi doirasida Bahavalpurdagi Jaysh i Muhammad markaziga havo hujumlari uyushtirganida va hujumlarda ko‘plab odamlar, jumladan Mavlono Mas’ud Azharning yaqin qarindoshlari halok bo‘lganida, dunyo bu tarmoq hech qanday yashirin joyda emas, balki aniq va ma’lum manzilda mavjud bo‘lganini ko‘rdi. Keyinchalik ayni joyda qayta tiklash ishlari ham boshlangan.
Endi savol tug‘iladi: agar hukumat ularni haqiqatan ham qidiruvdagi qochqinlar deb bilgan bo‘lsa, unda ular Bahavalpurda kimning himoyasi ostida yashagan? Bu xavfsizlik idoralarining ojizligi emas, balki muallif talqinida ongli, qasddan yaratilgan ziddiyatdir. Ya’ni hukumat dunyo va o‘z fuqarolarini chalg‘itish uchun qog‘ozda bir xil qiyofani ko‘rsatadi, amalda esa avvalgi vositalarini saqlab qolish uchun boshqa siyosat yuritadi, toki kelajakda ehtiyoj tug‘ilsa, ulardan yana foydalanishi mumkin bo‘lsin.
Bu ziddiyatni yaxshiroq tushunish uchun mantiqiy bir misol keltirish mumkin. Tasavvur qiling, katta bir zavod tun qorong‘usida bozordagi o‘z hukmronligini saqlab qolish uchun maxsus kimyoviy moddalar ishlab chiqaradi. Ammo hukumat vakillarining belgilari IMF, FATF va BMT bosimi paydo bo‘lgach, zavod egasi, ya’ni Pokiston armiyasining o‘zi chiqib: Bu kimyoviy moddalar juda xavfli, men ularni ishlab chiqarishni taqiqlayman va ishlab chiqaruvchilar haqida ma’lumot bergan har qanday kishiga mukofot beraman, deydi.
Holbuki, o‘sha zavod va uning ishchilari egasining nazorati ostida, aynan uning yerida faoliyat yuritmoqda. Muallif fikricha, Pokistonning ikki qiyofali xavfsizlik siyosati haqidagi «Qizil kitob»dagi bayonot bilan Bahavalpurdagi markazlar o‘rtasidagi ikki xil mezon aynan shunga o‘xshaydi. Boshqa tomondan, butun bu voqeaning eng og‘riqli jihati oddiy pokistonlik fuqaro doimo qurboni bo‘lib kelayotgan axborot va siyosiy narrativlar kurashidir.
Pokistonda oddiy fuqaro, jurnalist yoki olim mintaqada tinchlik, ikki davlatdagi kambag‘al aholining farovonligi yoki tarixiy va sivilizatsiyaviy rishtalarga asoslangan holda Hindiston bilan munosabatlarni yaxshilash haqida gapirsa, xavfsizlik siyosatini targ‘ib qiluvchi axborot tizimi darhol uni hindparast yoki Hindiston josusi deb ataydi. Unga kinoya bilan: Agar Hindiston bilan munosabatlarni normallashtirishga shunchalik qiziqsangiz, Pokistonni tark etib, Hindistonga boring, deyiladi.
Ammo boshqa tomondan, Pokistonning o‘zi Mavlono Mas’ud Azhar boshiga belgilangan mukofotni oshirganida, Hindiston ommaviy axborot vositalari buni keng yoritadi va butun dunyoga o‘zining katta g‘alabasi sifatida taqdim etadi. Hindiston OAV lari bu narrativlar kurashida shunday mazmunda fikr bildiradi: Ko‘ringlar! Pokiston oxir oqibat biz yillar davomida terrorchi deb kelgan shaxs haqiqatan ham terrorchi ekanini o‘zi tan oldi, chunki endi Pokiston ham buni tan oldi.
Kashmir musulmonlari masalasi, ularning islomiy intilishlari nuqtayi nazaridan, to‘liq diniy va jihodiy masala ekaniga shubha yo‘q va bu yo‘lda halok bo‘lgan yoshlar Alloh taolo huzurida shahid bo‘lishlariga umid qilinadi. Ammo e’tiborga molik jihat shundaki, Kashmir musulmonlarining ozodligi yo‘lidagi eng katta to‘siq, muallif nazarida, Pokiston armiyasining o‘zi bo‘lib ko‘rinadi. Shuning uchun, Kashmirda olib borilayotgan jihodiy faoliyat mohiyatan haq va qonuniy deb qaralsa ham, u hech qachon Pokiston armiyasi kabi ikki xil siyosat yurituvchi idoraning hukmronligi va yo‘nalishi ostida amalga oshirilmasligi kerak.
Bu yerda asosiy, prinsipial va axloqiy savol tug‘iladi:
Agar oddiy fuqaroning Hindiston pozitsiyasiga ozgina o‘xshash fikr bildirishi xiyonat belgisi bo‘lsa, unda xalqaro miqyosda Hindiston narrativini tasdiqlovchi muhrni bosayotgan davlatning o‘z harakatini qanday mezon bilan baholash kerak? To‘g‘ri va noto‘g‘ri narrativni ajratish mezoni faqat oddiy xalq uchun amal qiladimi, davlat idoralari esa bundan mustasn expected?
Chunki bu holatda Hindiston narrativini targ‘ib qilish orqali Pokiston armiyasining o‘zi «hindparast», «Hindiston josusi» va «fitnat ul-Hind» ekanini isbotlaydi, degan da’vo ilgari surilmoqda. Demak, muallifning xulosasiga ko‘ra, Pokistonga bunday hindparast armiya kerak emas va uning mamlakatda qolishiga ham o‘rin yo‘q. Shuning uchun bu armiya Hindistonga borishi kerak.
Bu holat Pokiston xalqi, ayniqsa yosh avlod uchun katta va chuqur fikriy saboq qoldiradi. Inson hayoti qudrat tomonidan berilgan bebaho ne’mat bo‘lib, u insonga faqat bir marta beriladi. Davlatlar o‘zgaruvchan iqtisodiy va diplomatik sharoitlarga qarab avvalgi narrativlarini o‘zlari ko‘mib yuborsa va ehtiyoj tugagach, o‘zlariga bo‘ysungan kuchlarni qurbon qilsa, xalq shuni yaxshi anglab yetishi kerakki, poydevori qisqa muddatli siyosiy manfaatlarga qurilgan hissiy yoki strategik shiorlar uchun o‘zini qurbon qilmasligi lozim.
Ayniqsa, siyosati ikkiyuzlama bo‘lgan, manfaatlari, hissiyotlari hamda AQSh va Hindiston bilan yashirin do‘stligi va hamkorligi mamlakat tashkil topgan ilk kundanoq ochiq namoyon bo‘lib kelgan davlatning shiorlariga nisbatan hushyor bo‘lish zarur.
Vatanparvarlikning haqiqiy mezoni eski dushmanlik haqidagi bo‘sh shiorlarda emas, balki mamlakat ichida qonun ustuvorligi, iqtisodiy farovonlik, tamoyillarning barcha uchun bir xil qo‘llanilishi va mintaqada tinch-totuv yashash g‘oyasidadir. Pokiston o‘zining ichki narrativida prinsipial barqarorlikni yaratmaguncha, bunday ziddiyatlar xalq ongini larzaga solishda davom etadi va Pokiston narrativlar kurashida doimo mudofaa holatida qoladi.
