Doktor Homam Sultoniy
Tarixiy joylarni ko‘rish bilan butlarga sig‘inish o‘rtasidagi farq
Budda haykallarini ziyorat qilish degan nom bilan ilgari surilayotgan ayblovda ham tarixiy joylarni ko‘rish bilan diniy ibodat o‘rtasidagi farq e’tiborga olinmayapti. Afg‘onistonda ayrim qadimiy maskanlar mavjud bo‘lib ularda tarixiy haykallar yoki ularning qoldiqlari uchraydi. Bu joylarga qadimiy yodgorliklarni tomosha qilish sayr qilish yoki atrofidagi hududlarda dam olish uchun borish u yerdagi haykallarga sig‘inish yoki ular qarshisida diniy marosimlar o‘tkazilayotganini anglatmaydi.
Afg‘onistonning turli hududlarida yashovchi odamlar qadimdan hayit kunlari va boshqa munosabatlarda sayr va dam olish uchun tashqariga chiqib kelganlar. Ayniqsa Qandahor Hilmand Uruzgon va janubiy hududlar aholisi mamlakatning boshqa qismlariga safar qilib yashil vodiylar go‘zal maskanlar va turli hududlarning tarixiy obidalarini jumladan Kobul Hirot Qunduz Balx va Bomiyonni tomosha qiladilar. Ushbu sayohat va dam olish maskanlari orasida qadimgi sivilizatsiyalar qoldiqlari saqlanib qolgan joylar ham mavjud.
Bu odat Islomiy Imorat hokimiyatga kelganidan keyin paydo bo‘lmagan, balki qadimdan jamiyatimizda mavjud bo‘lgan. Odamlarning ushbu joylarga borib-kelishini go‘yoki Islomiy Imorat ularni diniy ziyoratgohlarga aylantirgan, deb talqin qilish alohida da’vo bo‘lib, buning uchun dalil kerak. Islomiy Imorat bu maskanlarga umumiy tarzda sayr va dam olish uchun borishni taqiqlamagan. Biroq taqiqning yo‘qligi butparastlikka ruxsat berish yoki uni qo‘llab-quvvatlash degani emas. Bunday ayblovni isbotlash uchun u yerda qanday ibodat amalga oshirilgani va Islomiy Imorat bunga qanday munosabat bildirganini ko‘rsatish zarur.
Islomiy Imoratning shialarga munosabati
Islomiy Imoratning taniqli diniy ulamolari Afg‘onistonda yashovchi shialarga faqat shia bo‘lganlari uchun bir xil hukm bermaydilar. Bu masalada kishilarning e’tiqodi, ularning ochiq-oydin aytgan so‘zlari va ularga tegishli shar’iy hukmlar o‘rtasida farq qilinadi.
Bir guruhga nisbat berilgan barcha e’tiqodlarni shu guruhdagi har bir shaxsning e’tiqodi deb hisoblash to‘g‘ri emas. Shuningdek, biror so‘z yoki e’tiqodning shar’iy hukmini bayon qilish bilan o‘sha hukmni muayyan bir shaxsga tatbiq etish ikki alohida masaladir. Takfir masalasida bu tafsilotlar va shartlarga e’tibor berish zarur. Bu farqlash va tafsilot yangi masala emas. Ulardan avval ham Ahl as-Sunna val-Jamoa ulamolarining ko‘pchiligi bunga amal qilgan. Shayxulislom Ibn Taymiya rahimahulloh shialarga nisbatan qat’iy pozitsiyada bo‘lgan bo‘lsa-da aynan shu qarashga ega bo‘lgan mashhur ulamolardan biridir.
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
Tarjima: Biror qavmga bo‘lgan adovatingiz sizni adolat qilmaslikka undamasin. Adolat qilinglar! Bu taqvoga yaqinroqdir.
Qandahordagi shialar boshqa ayrim shia guruhlariga nisbat beriladigan e’tiqodlardan o‘zlarini xoli deb bilishlarini bildiradilar. Ular shunday deydilar: Biz sahobalarni haqorat qilmaymiz Oisha roziyallohu anho haqida ta’na qilmaymiz va bizning qo‘limizdagi Qur’on nuqsonli deb ham aytmaymiz.
Ular bilan muomala qilib turadigan ayrim mahalliy kishilar ham oddiy odamlaridan yoki ulamolaridan bunday gaplarni eshitmaganliklarini aytadilar. Shu sababli ular bilan munosabatda bo‘lganda boshqalarning e’tiqodlarini ularga ham majburan nisbat berish emas balki ularning o‘zlarining ochiq pozitsiyasi e’tiborga olinadi.
Mazhabiy ixtilof chegaralari va tinch-totuv yashash
Islomiy Imorat butun mamlakat bo‘ylab shialarga Ahl as-Sunna val-Jamoa mazhabiga zid bo‘lgan diniy faoliyatlarini ibodatxonalar va o‘z uylarida cheklab saqlash hamda bunday faoliyatlarni ko‘chalarda va jamoat joylarida oshkor qilmaslik haqida ko‘rsatma bergan. Shuningdek ularga diniy muqaddasliklarga hurmat ko‘rsatish zarurligi ochiq-oydin bildirilgan. Sahobalar va mo‘minlarning onalari roziyallohu anhum ni haqorat qilishga yoki shar’an javobgarlikka sabab bo‘ladigan e’tiqodlarni oshkora namoyish etishga ruxsat berilmaydi. Qoidalarni buzganlarga shar’iy me’yorlarga muvofiq munosabatda bo‘linadi.
Ularning dars va ma’ruzalarini ovoz kuchaytirgichlar orqali tarqatishga ruxsat berilmaydi ammo azon bundan mustasno. Bu ma’muriy choralarni o‘z o‘rnida qayd etish mumkin. Biroq muayyan shaxsning so‘zi yoki amali haqida shar’iy hukm chiqarishda tegishli shartlarni yana bir bor tekshirish va hisobga olish zarur. Shunchaki ayblovni isbotlangan jinoyat deb qabul qilish va har qanday ixtilofni kufr darajasiga olib chiqish g‘uluv va haddan oshishdir.
Shaxslarni himoya qilish ularning e’tiqodlarini tasdiqlash degani emas
Shialar ham mamlakatimiz fuqarolaridir. Ularning jonini mol-mulkini va qonuniy huquqlarini himoya qilish ularning barcha diniy e’tiqodlarini tasdiqlash degani emas. Agar ular belgilangan chegaralarga rioya qilsalar va javobgarlikka sabab bo‘ladigan huquqbuzarlikni sodir etmasalar Islomiy Imoratning vazifasi boshqa fuqarolar kabi ularning huquqlarini ham himoya qilish va hech kimning ularga nohaq tajovuz qilishi yoki zarar yetkazishiga yo‘l qo‘ymaslikdir.
Bu yerda ikki alohida shar’iy masala o‘rtasidagi farqni anglash zarur. Birinchisi muayyan shaxsning e’tiqodi va amaliga shar’iy baho berish; ikkinchisi esa uning joni mol-mulki va qonuniy huquqlarini himoya qilishdir. Biror shaxs yoki guruh bilan aqidaviy kelishmovchilikning o‘zi ularning joniga yoki mol-mulkiga tajovuz qilishni halol qilib qo‘ymaydi va hech kimga ularga o‘zicha tajovuz qilish huquqini bermaydi. Agar biror qonunbuzarlik sodir etilgani isbotlansa uni tekshirish sud hukmini chiqarish va hukmni ijro etish vakolatli shar’iy idoralarning vazifasidir shaxslar yoki guruhlarning emas.
Shu asosda Islomiy Imoratning bu shaxslarning joni va mol-mulkini himoya qilishi ularning e’tiqodlarini to‘g‘ri deb bilish yoki amallarini tasdiqlash degani emas. Chunki zulmning oldini olish alohida shar’iy mas’uliyatdir. Demak faqatgina ushbu himoya sababli Islomiy Imoratni shirkni qo‘llab-quvvatlashda ayblab hukm chiqarish mumkin emas. Bunday da’voni ilgari surish uchun muayyan shirk amali yoki so‘zini tasdiqlaganini ko‘rsatuvchi aniq va ishonchli dalil kerak.
Adolat, da’vat va islohotning hikmati
Ushbu yondashuvdan maqsad mazhablar o‘rtasidagi farqlar o‘zaro xavfsizlikka tahdid va tajovuz sababiga aylanmasligi, ijtimoiy hayotda belgilangan chegaralarga rioya qilinishi va da’vat hamda islohot uchun munosib muhit yaratilishidir. Agar Afg‘onistonda yashovchi turli jamoalarning yangi avlodlari adolat, tinch-totuv yashash va ilmiy da’vatga asoslangan muhitda tarbiyalansa, ular uchun bir-birining qarashlarini tushunish hamda Ahl as-Sunnatning e’tiqodlari va dalillari bilan tanishish imkoniyatlari ko‘proq bo‘ladi. Shu jihatdan, yaxshi muomala va hikmat bilan olib borilgan da’vat ularning haqni qabul qilishlariga vosita bo‘lishidan umid qilish mumkin.
Jamiyatni isloh qilish faqat qattiqqo‘llik bilan amalga oshmaydi. Buning uchun ilm adolat bag‘rikenglik va hikmat asos bo‘lishi lozim. Shar’iy hukmlarni tatbiq etish uchun to‘g‘ri bilim va aniq tekshiruv zarur. Shu sababli qonuniy qabrlarni ziyorat qilishni shirk tarixiy joylarni ko‘rishni butparastlik va kishilarning qonuniy huquqlarini himoya qilishni ularning e’tiqodlarini tasdiqlash deb hisoblash to‘g‘ri emas.
Bu farqlarni e’tiborsiz qoldirib asossiz hukmlar chiqaradigan kishilar ushbu yondashuvda Ahl as-Sunna val-Jamoaning mo‘tadil manhajidan chetga chiqib g‘uluv va haddan oshishga mubtalo bo‘lganlar. Har bir da’voni dalil tarozisida o‘lchash va har bir amalning shar’iy hukmini uning haqiqiy mohiyatiga qarab belgilash zarur. Bu hikmat talab qiladigan narsadir. Kimga hikmat berilgan bo‘lsa unga albatta ko‘p yaxshilik berilgan.
