Xaybar Jalol
14. Dinni tushunish va amalda qo‘llashda ifrot va tafritning xavfi
Avvalgi qismlarda aqida ibodat axloq muomalalar ijtimoiy munosabatlar va hayotning boshqa sohalarida mo‘tadillikning turli jihatlarini ko‘rib chiqqanimizdan so‘ng, endi shaxslar va jamiyatlarning yo‘ldan og‘ishiga sabab bo‘ladigan muhim omillardan biri dinni tushunish va amalda qo‘llashdagi ifrot va tafrit haqida ham to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir.
Islom ilk kunlaridanoq har qanday g‘uluv, haddan oshish keskinlik va mo‘tadil yo‘ldan chiqishga qarshi qat’iy kurashgan dindir. Islomning buyuk Payg‘ambari ﷺ musulmonlarni diniy masalalarda haddan oshishdan ko‘p bora qaytargan va shunday deganlar:
Dinda haddan oshishdan saqlaninglar. Zero sizlardan oldingi qavmlarni halokatga yetkazgan narsa dinda haddan oshish bo‘lgan.
(Nasoiy va Ibn Moja rivoyati)
Islom tarixi ham shuni ko‘rsatadiki qachonki biror guruh mo‘tadillik yo‘lidan uzoqlashgan bo‘lsa bu ixtilof bo‘linish va musulmon ummatiga zarar yetishiga zamin yaratgan. Bugungi davrda ham ayrim kishilar keskinlik va haddan oshishlari sababli musulmonlar orasida ixtilof va bo‘linishlarga sabab bo‘lganiga guvoh bo‘ldik. Ayrim shaxslar yoki guruhlar esa dinni himoya qilish da’vosi bilan zo‘ravonlik asossiz takfir keskinlik va dalilsiz qattiqqo‘llik yo‘lini tanladilar. Holbuki bunday yondashuvlar na shar’iy dalillarga mos keladi na mehribon Payg‘ambarimiz ﷺning siyratlariga muvofiqdir.
Bunga qarama-qarshi ravishda yana bir guruh ma’rifatparvarlik yangilanish yoki zamon bilan hamnafas bo‘lish kabi nomlar ostida Islomning o‘zgarmas asos va qadriyatlariga nisbatan beparvolik qiladi hamda dinning ochiq-oydin hukmlarini xira ko‘rsatishga urinadi. Bunday yondashuv ham tafrit ya’ni to‘g‘ri Islom yo‘lidan uzoqlashishning bir ko‘rinishidir.
Qur’on va Sunnat musulmonlarga tanishtirgan yo‘l na ifrot yo‘li na tafrit yo‘lidir. Balki u musulmonni o‘z maqsadiga yetaklaydigan mo‘tadil va to‘g‘ri yo‘ldir.
Alloh taolo musulmon ummatini aynan shu xususiyati bilan ta’riflab shunday marhamat qiladi:
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا
Shuningdek sizlarni o‘rtacha yo‘lni tutuvchi ummat qildik.
(Baqara surasi, 143-oyat)
Shu sababli musulmonlarni mo‘tadillik adolat hikmat rahm-shafqat hamda Qur’on va Sunnatga to‘g‘ri ergashishdan uzoqlashtiradigan har qanday fikr qarash harakat yoki yondashuv qayta ko‘rib chiqish va isloh qilishni talab etadi.
Afsuski bugungi kunda ayrim kishilar Sunnat va hadisga ergashish nomi ostida shu qadar ifrot va keskinlikka berilib ketganki boshqa musulmonlar ularning nazarida kofir yoki mushrik bo‘lib ko‘rinadi. Shu tariqa ular musulmonlar orasida ixtilof va bo‘linishga sabab bo‘lmoqda.
Aslida esa Islom va Sunnat bunday yo‘l tutuvchi kishilarning yondashuvini ma’qullamaydi. Ular o‘z adashishlari ichida sarson bo‘lib qolganlar. O‘z dinini anglagan musulmon esa doimo uni to‘g‘ri muvozanatli va chuqur tushunish asosida o‘rganishga intiladi hamda o‘zini ifrot va tafrit tuzog‘idan saqlaydi.
