Xaybar Jalol
8- Hukm chiqarish va qaror berishda mo‘tadillik
Islom mo‘tadillik va o‘rtachalikni alohida ta’kidlagan eng muhim sohalardan biri odamlar o‘rtasida hukm chiqarish va qaror berish masalasidir. Ko‘plab zulm, nizolar va adolatsizliklar inson his-tuyg‘ulari, qavmiy taassublari, shaxsiy manfaatlari yoki qarindoshlik va do‘stlik munosabatlari ta’sirida qolib, adolat va insof yo‘lidan og‘ganida, ilohiy shariatga zid ravishda hukm chiqarganida va boshqalarning huquqlarini poymol qilganida yuzaga keladi. Bunday yondashuvning natijasi shuki, inson zulm va nohaqlik yo‘lini tutadi hamda o‘z hukm va qarorlarida adolat va mo‘tadillikni unutadi.
Islom hukmdorlar, qozilar va qaror qabul qilish mas’uliyatini zimmasiga olgan barcha kishilarni hukm chiqarish va qaror berishda qavmiyat, moddiy manfaatlar va shaxsiy xohish-istaklarni emas, balki haq va adolatni mezon qilib olishga majbur qilgan. Shuningdek, har qanday taassub va nohaq tarafkashlikdan saqlanishga buyurgan. Alloh taolo marhamat qiladi:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ
النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ
[Niso: 58]
Albatta, Alloh sizlarga omonatlarni o‘z egalariga topshirishingizni va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizni buyuradi.
Muhtaram mufassirlar ushbu oyat, ayniqsa, musulmon hukmdorlar va qozilarga qaratilganini, ular xalq ishlarini ko‘rib chiqishda adolat bilan muomala qilishlari va insof asosida hukm chiqarishlari lozimligini bayon qilganlar. Biroq bu mas’uliyat faqat hukmdorlar va qozilar bilangina cheklanmaydi. Balki jamiyatdagi har bir inson hayotning turli sohalarida, jumladan, oilada, jamiyatda, idorada va boshqa ishlarda mo‘tadillik va o‘rtachalik yo‘lini tutishi hamda o‘z qarorlari va hukmlarida insofni ustuvor qo‘yishi lozim.
Shuningdek, Qur’oni karim musulmonlarni hatto eng yaqin qarindoshlari haqida ham adolatni saqlashga yo‘llaydi. Alloh taolo marhamat qiladi:
وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى
[An’om: 152]
So‘zlaganingizda adolatli bo‘lingiz, garchi u yaqin qarindoshingiz bo‘lsa ham.
Hukm chiqarishda mo‘tadillik degani inson biror fikr bildirish yoki hukm chiqarishdan oldin barcha tomonlarning so‘zlarini diqqat bilan tinglashi, dalil va hujjatlarni xolisona ko‘rib chiqishi hamda shoshilinch qaror qabul qilishdan saqlanishidir. Chunki ko‘plab shoshma-shosharlik bilan chiqarilgan hukmlar insonlarning huquqlari poymol bo‘lishiga, uzoq davom etadigan adovat va nafratlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Bu tamoyil kundalik hayotning barcha sohalarida ham alohida o‘rin tutadi. Ota-ona farzandlari o‘rtasida adolatni saqlashi, rahbar xodimlari bilan muomala qilishda xolis va insofli bo‘lishi, o‘qituvchi o‘quvchilarni baholashda har qanday tarafkashlikdan saqlanishi lozim. Shuningdek, zimmasiga biror mas’uliyat yuklangan har bir kishi o‘zini har qanday kamsitish, qavmiy taassub, nohaq tarafkashlik va insofsiz munosabatdan uzoq tutishi kerak.
Shu bois Islom hukm chiqarish va qaror berish masalasida ham mo‘tadillik va o‘rtachalik yo‘lini tanlagan. Bu yo‘l adolat, haqiqatni izlash, insof va taassubdan uzoq bo‘lish asosiga qurilgan. Qachonki ushbu tamoyil jamiyatda hukmron bo‘lsa, odamlar o‘rtasidagi ishonch mustahkamlanadi hamda zulm, nizo va adolatsizlik uchun sharoitlar sezilarli darajada kamayadi.
